Kunst, seks en waarheid

TIJDENS DE spaarzame signeersessies waartoe hij zich laat verleiden, mag Don DeLillo zijn boeken graag voorzien van de opdracht 'Silence, exile, cunning'....

Hans Bouman

DeLillo heeft zich altijd opgehouden in de periferie, ietwat schuw en in elk geval wars van publiciteit. 'Daar horen mijn werk en ik thuis', aldus de schrijver. Zijn eigenzinnige, ideeënrijke, dikwijls virtuoze, immer weerbarstige romans hebben het zware werk altijd alleen moeten opknappen. Er was geen mediagenieke auteur die ze voor een breed publiek toegankelijk maakte.

Uiteindelijk waren het een roman over Lee Harvey Oswald (Libra, 1988) en een monumentaal epos over de Koude Oorlog (Underworld, 1997) die hem van relatieve obscuriteit naar relatieve beroemdheid voerden. Beide boeken bezorgden DeLillo veel publiciteit en respect in literaire kringen, en met name Underworld wordt door menigeen beschouwd als het belangrijkste boek van het afgelopen decennium, een van de grootste romans uit de naoorlogse Amerikaanse literatuur. Een breed publiek heeft DeLillo nog altijd niet (en zal hij ook nooit krijgen), maar zijn plaats in de literatuurgeschiedenis is veilig, al won Underworld opmerkelijk genoeg noch de Pulitzer Prize noch de National Book Award.

Wat doet iemand nadat hij op zijn zestigste een magnum opus van 827 pagina's heeft gepubliceerd? Voorbeelden dichter bij huis suggereren: een tijdje stilte in acht nemen en dan met een heel dun boekje op de proppen komen. En dat is precies wat DeLillo heeft gedaan. Een kleine vier jaar na Underworld publiceert hij de novelle The Body Artist. Het is voor de lezer of hij van Times Square naar een buitenwijk van Almelo wordt geslingerd, met daarbij de aantekening dat een elektriciteitsstoring ook nog alle stoplichten buiten werking heeft gesteld.

Het lezersgevoel van hectiek en dynamiek te belanden in rust en leegte, vindt niet in de eerste plaats zijn oorsprong in het geweldige verschil in omvang tussen beide boeken. Het is vooral de overstap van een meeslepende veelheid van verhaalmotieven naar een verhaal dat maar blijft weigeren zich te ontvouwen, alle beschikbare ingrediënten ten spijt.

The Body Artist begint met een ontbijtscène. We zien een man en een vrouw van wie duidelijk wordt dat ze nog niet zo lang bij elkaar zijn. Ze kibbelen, eten, kijken naar de vogels en luisteren naar de radio in een huis aan de oostkust van de VS. Na deze scène volgt een in memoriam uit een krant. Daaruit wordt duidelijk dat de man in kwestie onmiddellijk na het ontbijt naar New York is gereden en daar in het appartement van zijn eerste vrouw zelfmoord heeft gepleegd. Zijn naam was Rey Nobles (64) en in de jaren zeventig was hij een filmregisseur met een zekere cultstatus. Een criticus omschreef zijn onderwerpen als 'mensen in landschappen van vervreemding'. Het in memoriam onthult ook de identiteit van de vrouw uit de ontbijtscène. Zij is Nobles' derde echtgenote, Lauren Hartke (37), 'de lichaamskunstenares'.

Na dit in memoriam keert het verhaal terug naar het huis aan de kust, waar Lauren zich probeert te verzoenen met haar nieuwe omstandigheden. Zwervend door het huis treft ze in een van de kamers een man, van wie ze aanvankelijk denkt dat het een kind is. Hij ziet er jong en kwetsbaar uit en is niet in staat tot een normaal gesprek. Hij brabbelt ongrammaticale zinnen, maar citeert ook uitspraken of zelfs hele gespreksfragmenten van Rey en Lauren. Daarbij weet hij hun stemmen verrassend goed te imiteren.

Lauren meent aanvankelijk dat hij uit een ziekenhuis of inrichting is weggelopen, vindt dat ze de autoriteiten moet waarschuwen, maar voegt de daad niet bij het woord. In plaats daarvan probeert ze gesprekken met hem te voeren, die ze opneemt op de cassetterecorder van Rey. Omdat hij haar aan een vroegere leraar doet denken, noemt ze de man Mr. Tuttle.

Tussen de scènes met 'Mr. Tuttle' door stuiten we soms op fragmenten die herinneren aan andere boeken van DeLillo. Zo verwerkt Lauren haar eenzaamheid door online te kijken naar een webcam die in het Finse Kotka 24 uur per dag een tweebaansweg toont. Vooral de tijd dat de weg geheel verlaten is, heeft haar voorkeur ('The dead times were best'), en ze fantaseert hoe iemand masturbeert terwijl hij/zij naar de nachtelijke weg in Kotka kijkt. Het is een observatie die vintage DeLillo mag worden genoemd, en die uiting geeft aan zijn opvatting dat technologie een dehumaniserend effect heeft.

Er zitten meer typische DeLillo-elementen in The Body Artist. De verwijzing naar de ondergrondse explosie van een raket in Montana is er een voorbeeld van. Maar anders dan in Underground en andere romans worden deze zaken niet verder uitgewerkt, maken ze geen deel uit van een verhaaldraad, net zomin als bijvoorbeeld de redenen van Reys zelfmoord. Zo verdwijnt op een gegeven moment ook 'Mr. Tuttle', even plotseling en zo te zien evenzeer zonder gevolgen als zijn komst was.

Vervolgens krijgen we een interview annex profiel, mogelijk in het magazine van een zondagskrant, waarin het nieuwe programma van lichaamskunstenares Lauren wordt beschreven. We herkennen een aantal elementen, zoals de video-opnamen die een eenzame tweebaansweg in Kotka, Finland, tonen. Andere passages lijken bijna een persiflerend karakter te hebben. Zo schrijft de critica in haar profiel van Lauren over haar programma: 'Er is de man die in een kunstgalerie staat, terwijl een collega kogels door zijn arm schiet. Dit is kunst. Er is de uitbundig getatoeëerde man die zich een kroon met horens heeft opgezet. Dit is kunst. (. . .) Er is een vrouw die schildert met haar vagina. Dit is kunst.

'Er zijn een naakte man en vrouw die elkaar herhaaldelijk en met toenemende snelheid aanvallen. Dit is kunst, seks en agressie. Er is een man in bebloed vrouwenondergoed die een berg hamburgervlees neukt. Dit is kunst, seks, agressie, cultuurkritiek en waarheid. Er is de man die spijkers in zijn penis slaat. Dit is gewoon waarheid.'

Lauren, zo wordt uit het artikel duidelijk, probeert het onmogelijke te doen met haar lichaam, en daarmee afstand van het lichamelijke te nemen. Tevens, zo zegt ze in het interview, wil ze de tijd doen stoppen, of uitrekken, of openen. Maar de slotregel van het boek luidt: 'Ze wilde dat de zeelucht op haar gezicht en de voortschrijdende tijd in haar lichaam haar vertelden wie ze was.'

The Body Artist is een boek dat spot met het idee van causale verbanden. Het staat vol gegevens waaruit DeLillo normaliter een complex geheel van verwikkelingen zou spinnen. Hier worden ze slechts terloops aangestipt en vervolgens terzijde geschoven. De enige rode draad is die van een vrouw die een verlies te verwerken krijgt.

Laurens confrontaties met 'Mr. Tuttle' (de lezer mag zelf uitmaken of hij een product is van haar verbeelding) en haar pogingen om als lichaamskunstenares los te komen van haar lichaam en de tijd, maken deel uit van dat verwerkingsproces. Net als haar besef, ten slotte, dat ze hoe dan ook aan tijd en lichaam gebonden is.

Van tijd tot tijd krijg je een boek in handen waarvan het je stellige indruk is dat het niet zozeer is geschreven om te worden gelezen en genoten, als wel te worden bestudeerd, geanalyseerd en geïnterpreteerd. The Body Artist is zo'n boek. 'Silence, exile, cunning' - zegt u dat wel.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden