Kunst op de plek waar het gebeurde

Het voormalige Handelsbladgebouw in Amsterdam was een kraakburcht vol tegenstellingen die veel kunst heeft opgeleverd. De roemruchte plek is omgevormd tot kunstencentrum.

AMSTERDAM - Een wachtershuisje waarmee kunstenaar Peter Giele ten tijde van Beatrix' inhuldiging in 1980 de ongekend strenge veiligheidsmaatregelen aan de kaak stelde, is terug in het Handelsbladgebouw aan de Nieuwezijds Voorburgwal in Amsterdam.


Het staat niet op zijn oorspronkelijke plek, buiten op de stoep, maar veilig en beschut binnen. Het wachtershuisje is inmiddels gecanoniseerde kunst en behoort tot de collectie van het Amsterdam Museum. Vaklieden met witte handschoenen aan hebben het voorzichtig verhuisd.


De terugkeer staat symbool voor de oude tijden die herleven in het voormalige krantengebouw, dat eind jaren zeventig werd gekraakt. De galeries Amok en Aorta huisden er, centra van de maatschappijkritische kunstscene van Amsterdam.


Met de opening van The Times, zondagmiddag, is het weer een kunstcentrum. Paul Spies, directeur van het Amsterdam Museum, had meteen een bestemming toen hij voor twee jaar de beschikking kreeg over de ruimte. 'Verhalen vertellen op de plekken waar de geschiedenis zich heeft afgespeeld.'


Spies wist ook wie hij daarvoor moest hebben: Donna Wolf, cultureel ondernemer, die eerder tentoonstellingen inrichtte in het Hirschgebouw, voordat Apple er introk. Het resultaat is de expositie Van Perskamer tot Kunstpaleis, voornamelijk met werk van kunstenaars die in het complex wonen of hebben gewoond.


Sleutels

Het Handelsbladgebouw beleefde een woeste tijd nadat het in 1978 was gekraakt. Punks, junks, zwervers en rugzaktoeristen konden hun goddelijke gang gaan in het onmetelijke complex. De sleutels circuleerden onder jongeren in Parijs. Behalve het monumentale hoofdgebouw beslaat het complex een labyrint van panden die de krant in de loop der jaren had ingepikt.


De tegenstellingen waren groot. Speedfreaks die er een teringzooi van maakten, studenten, kunstenaars, dealers, leraren, feministische woongroepen. Had de een met veel moeite het dak gerepareerd, zette een ander de kettingzaag erin, hij wilde zon zien.


De eerste jaren waren heftig, zegt filmmaakster Annegriet Wietsma, die er 16 jaar heeft gewoond. 'Mijn buren waren twee Chileense dealers en een Engelse junk. Toen die Chilenen met pistolen en messen gingen zwaaien, hebben we ze eruit gezet.'


In 1995 kreeg Wietsma kinderen en is ze verhuisd. Haar documentaire over het Handelsbladgebouw, De Passanten, is te zien op de expositie, foto's en krantenknipsel uit haar archief hangen aan de wand.


De kraakburcht leverde veel op: ateliers, bedrijfruimten, alternatieve winkeltjes op de begane grond. En kunst, veel kunst. Nog altijd wonen tientallen kunstenaars in het complex, alweer enkele decennia legaal.


David Veldhoen, een andere bewoner van het eerste uur, woont er nog steeds. Van hem hangt een portret van ME'ers in The Times. Een schets, niet het origineel, dat is met zijn 7 meter te breed en hangt in de Schuttersgalerij van het Amsterdam Museum, een paar honderd meter verderop. Hij schilderde het op de stoep van het Handelsbladgebouw.


Vuurshows

Met Peter Giele van het wachtershuisje, die later discotheek Roxy begon en in 1999 overleed, richtte Veldhoen Amok op. Ze woonden en werkten in de ruimte waar nu The Times huist, Giele aan de ene kant, Veldhoen aan de andere. 'Het was een van de eerste kraakgalerieën, misschien wel de eerste. Eigenlijk was het meer spelen, we wilden opschudding veroorzaken, we gaven vuurshows en dansten groen geschilderd en naakt door de straat.'


Bijna op de plek waar de pers van het Algemeen Handelsblad stond te stampen, staat een installatie van Maze de Boer, gevuld en bedekt met kranten. Het gevaarte doet denken aan een wals waarmee een wegenbouwer asfalt plet, en heeft ook iets weg van een drukpers.


Behalve naar de eerste bewoner, verwijst het naar het noodlot dat dreigde (het gebouw zou worden afgebroken) en het lot van de papieren krant die is verwikkeld in een oneerlijke strijd met de digitale versie. Bij een raam dat uitkijkt op het Keizerrijk, een steegje naast het Handelsbladgebouw, observeert Ivar van der Zwan wat er zich afspeelt in dat benauwde straatje. Hoe reageren passanten op zijn aanwezigheid in de etalage die hij heeft ingericht? Met zijn afstudeerproject hoopt hij 'de potentie te achterhalen van de verborgen stad'. Want er moet meer leven komen in dit soort dooie straatjes.


De schrijver Bordewijk vond het steegje met de indrukwekkende naam een spannend achterbuurtje. 'Je ging er als net mens niet in, maar het was curieus. Er woonden vrouwen die van het leven wisten.'


'Hoer' is het eerste dat in het oog springt, gekalkt op de blinde muur waar Van der Zwan tegenaan kijkt, 1,40 meter verderop. Het blijft wel Amsterdam.


Van Perskamer tot Kunstpaleis, The Times, Nieuwezijds Voorburgwal 240. Gratis te zien tot 17 augustus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden