Kunst met de k van klagen

Medy van der Laan (D66) wordt genoemd als de nieuwe staatssecretaris van Cultuur. Valt er met de komende straffe bezuinigingen voor haar nog wat te regeren?...

Aad Nuis investeerde in kunstonderwijs op de scholen. Rick van der Ploeg sleepte jaarlijks 68 miljoen euro extra in de wacht voor een 'actieplan' om meer jongeren en allochtonen in de kunsten te interesseren. Beide staatssecretarissen van Cultuur regeerden in de langdurige periode waarin hun begroting nauwelijks ter discussie stond.

Wat een contrast met het vooruitzicht voor de 34-jarige Medy van der Laan (D66), die wordt genoemd als de nieuwe staatssecretaris voor Cultuur. Een ambitieuze vrouw in dienst van het ministerie van Binnenlandse Zaken, die werd gekozen tot 'jonge ambtenaar van het jaar 2002'. Zeker is dat zij het heel wat moeilijker gaat krijgen. Als Van der Laan het wordt, stapt zij in een financiële schaar die de komende jaren steeds dieper zal snijden.

Het ene been van dit instrument bestaat uit de vijftien miljard euro aan bezuinigingen die het kabinet in wording heeft ingeboekt. Voor het eerst in jaren zullen ook de kunsten moeten bloeden, al is nog onduidelijk voor hoeveel. Voor 35 miljoen euro ofwel een dikke 5 procent van het totaal, vreest Kunsten '92; reden voor deze lobbyclub van de kunstsector in politiek Den Haag om deze week alvast de alarmbel te luiden, net als de Federatie van Kunstenaarsverenigingen (FVKV). Verder wil de nieuwe regeringscoalitie de film-cv afschaffen, een fiscale prikkel die de afgelopen jaren de productie van Nederlandse speelfilms fors aanwakkerde. Dat scheelt nog eens 35 miljoen euro.

Het andere been snijdt al veel langer, en is het beste te illustreren aan de hand van een recente rekensom van Scapino. Dit Rotterdamse balletgezelschap draait op een jaarbudget van nu zo'n 3,5 miljoen euro. Daarvan bestaat ongeveer 15 procent uit eigen inkomsten. Het restant komt uit subsidies van het rijk en de gemeente Rotterdam - een veel voorkomende verhouding bij kunstinstellingen. Het voornaamste bestedingsdoel van al dat geld bestaat natuurlijk uit de dansproducties van Scapino.

Maar daar gaat een steeds kleiner gedeelte naar toe. 'Het percentage van onze begroting dat wij aan dans uitgeven, is vanaf 2000 tot nu gedaald van 25 naar 18 procent', zegt zakelijk leider Harald Moes. De oorzaak: 'De prijzen van zaken als decors en kostuums zijn fors gestegen, en daarvoor krijgen wij geen compensatie van onze subsidiegevers. Die vergoeden alleen de stijging van de lonen, en dat slechts ten dele.'

Scapino deelt dit lot met alle andere kunstinstellingen, zo blijkt uit een onderzoek van Cap Gemini dat woensdag werd gepresenteerd. Zogenoemde autonome kosten vertonen een zeer autonome groeineiging. Cap rekent voor wat dat betekent voor de periode van de komende Cultuurnota 2005-2008. Voor niet gecompenseerde extra pensioenlasten is 47 miljoen euro nodig. Toneeltechnici mogen voortaan niet meer tillen dan 25 kilo, waardoor de Nederlandse theaters moeten investeren in gemechaniseerde trekkenwanden. Eenmalige kosten: tweehonderd miljoen euro. Er wordt fors gesnoeid in de Melkert-banen. Kosten: minimaal 38 miljoen euro.

Valt er straks nog wel wat te regeren voor Van der Laan? Jazeker, vindt Gitta Luiten van de Mondriaan Stichting. Of liever: juist nu, stelt de directeur van dit cultuurfonds dat met achttien miljoen euro per jaar bijzondere projecten subsidieert op het gebied van beeldende kunst, vormgeving en musea. 'Nu wordt het echt kiezen waaraan je je geld uitgeeft. En elke keuze vóór iets impliceert een keuze tégen iets anders.'

Dat laatste vindt Luiten helemaal niet erg - integendeel. Tot dusver ging het rijkskunstenbeleid harde keuzes uit de weg. Gevolg: onder de huidige Cultuurnota 2001-2004 vallen 'te veel instellingen voor hetzelfde bedrag'. 'Iedereen krijgt een beetje. Er is veel te zeggen voor een kleiner kunstenplan.' Om dat te bereiken moeten instellingen van nationaal of internationaal belang uit het kunstenplan worden gehaald.

Zij zouden voortaan voor zes jaar subsidie moeten krijgen, onder toezicht van visitatiecommissies van deskundigen uit binnen- en buitenland. Luiten: 'Dat doet meer recht aan het blijvende karakter van instellingen als de rijksmusea, het Concertgebouw en de Nederlandse Opera.'

Oude koek, zegt Bert Holvast, directeur van de FVKV. 'Dat voorstel circuleerde al drie jaar geleden, toen de huidige Cultuurnota moest worden vastgesteld. Ik ben er overigens een warm voorstander van.' Holvast wil hiermee aangeven hoe weinig beweging er zit in de politieke bemoeienis met cultuur. 'Kunstbeleid is in Nederland vooral subsidiebeleid. Het gaat alleen maar over geld, en daarvan is er nooit genoeg. Ik noem dat kunst met de k van klagen.'

En voor zover het over wat anders gaat - in ieder geval nauwelijks over kunst. Holvast: 'In het verleden ging het over bevordering van het maatschappelijk bewustzijn, bij Van der Ploeg over het engageren van jongeren en allochtonen: in Nederland moeten de kunsten altijd overal goed voor zijn. Laten we eens ophouden met dit soort beleidsprostitutie!'

Hans Onno van den Berg, directeur van de Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouwdirecties (VSCD), valt hem daarin bij. 'Staatssecretarissen voor Cultuur zijn zelden eerste-keuspolitici. Van de weeromstuit hebben ze de neiging om zich extra zwaar te profileren op een dossier dat maar een piepklein deel uitmaakt van de rijksbegroting.'

Daarom had hij graag gezien dat deze portefeuille weer zou toevallen aan de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OC & W), 'net als vroeger'. Ook Holvast vindt dat een goed idee. 'Te meer omdat de nieuwe bewindspersoon zijn eigen grenzen moet gaan overschrijden. Cultuur heeft ook te maken met onderwijs, met belastingen, met sociale wetgeving. Een minister heeft daarvoor het benodigde gezag in het kabinet.'

De politiek heeft anders besloten. 'In geld uitgedrukt mag de cultuurportefeuille dan relatief klein zijn, hij is wel complex, arbeidsintensief en politiek gevoelig', zegt Wim van de Camp, cultuurwoordvoerder van het CDA in de Tweede Kamer. 'De minister van OC & W heeft daar domweg de tijd niet voor.' Boris Dittrich, fractievoorzitter én cultuurwoordvoerder van D66, is dezelfde mening toegedaan. Een junior minister hoeft voldoende politieke aandacht voor de kunsten volgens hem helemaal niet in de weg te staan. 'In dit regeerakkoord stáát tenminste een cultuurparagraaf. Dat was onder Paars en Balkenende-I heel anders.'

Goed, dus toch een staatssecretaris. Hoe moet Van der Laan ontsnappen uit de schaar van bezuinigingen en stijgende lasten? Arjo Klamer, hoogleraar Economie van Kunst en Cultuur in Rotterdam, ziet maar één uitweg: zij moet de instellingen aansporen om meer inkomsten te genereren. 'De bezuinigingen zijn een feit, de kostenstijgingen evenzeer. Zelfs de meest charismatische politicus kan daar niets aan doen.'

Eerst ruimt Klamer graag even 'een misverstand' uit de weg. 'Bij eigen inkomsten denkt in Nederland iedereen altijd automatisch aan sponsoring door bedrijven. Maar die hebben óók minder te besteden, en zijn bovendien instabiele partners.' Hij verwacht veel meer heil van vermogende particulieren, en verwijst naar de VS met zijn minimale overheidssubsidiëring. 'Daar komen de kunstbudgetten slechts voor 20 procent van bedrijven, en voor de rest grotendeels van rijke burgers.'

Ook de Nederlandse rijken moeten, bijvoorbeeld met fiscale prikkels, worden aangemoedigd om 'hun verantwoordelijkheid te nemen', vindt Klamer. 'Investeer je vorstelijke beloning niet alleen in een zeiljacht, maar ook in de publieke zaak. Put your money where your mouth is.' Namens D66 voert Dittrich al enige tijd eenzelfde pleidooi.

Verder - je bent econoom of je bent het niet - moeten de toegangsprijzen omhoog. Klamer: 'Het is toch te gek voor woorden dat pubers vrolijk vijftig euro neertellen voor een dance event, terwijl hun ouders mopperen omdat een toneelkaartje twintig euro kost.' De typisch Nederlandse vrees dat kunst daardoor te elitair wordt, wuift hij weg. 'De hoge kunsten zíjn nu eenmaal elitair. Opera is in Wenen en Londen nog veel duurder dan in Amsterdam, en toch zitten de operahuizen ook daar vol. Liefhebbers hebben het geld er blijkbaar voor over.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden