Kunst kan zich weer wetenschap noemen

Tot 1851 hoorde de kunst nog bij de Koninklijke Akademie van Wetenschappen. Nu zijn ze weer samen. Voor dit prestigieuze genootschap zijn 19 kunstenaars gevraagd. Het is de vraag of ze ooit tegelijk aanwezig kunnen zijn.

AMSTERDAM - 'Francine Houben kan u helaas niet te woord staan, ze is in New York en ontvangt de burgemeester van Boston.' 'Jaap van Zweden is onderweg naar San Francisco, sorry.' 'Kyteman? Die zit in L.A. voor een retraite'.


De kunstenaars die zijn gevraagd voor de Akademie van Kunsten, het initiatief van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) om kunstenaars te betrekken in het maatschappelijk debat en de samenwerking tussen kunst en wetenschap te stimuleren, zijn niet van het type dat zich veel in Nederland ophoudt. Arnon Grunberg, Jaap van Zweden en Johan Simons wonen in het buitenland, de rest leidt een reizend bestaan. Aernout Mik laat zachtjes pratend vanuit een museum in Düsseldorf weten: 'De vraag is of we überhaupt ooit met ons allen samen zullen komen. Dat lijkt me wel belangrijk, dat er synergie tussen de leden ontstaat.'


Negentien kunstenaars zijn gevraagd toe te treden tot een nieuwe onafhankelijke academie in de oude, prestigieuze KNAW. Zoals het vroeger was; tot 1851 waren kunstenaars onderdeel van de academie. KNAW-president Hans Clevers en minister Jet Bussemaker namen het initiatief om de disciplines kunst en wetenschap weer samen te brengen. Maar wat gaan deze overwegend solitair werkende kunstenaars samen doen? Wordt het een borrelclub, of zijn er ook publieksprogramma's?


'Ik denk dat we de band met het publiek hiermee verbeteren', zegt beeldend kunstenaar Barbara Visser. 'Er is een groep mensen afgehaakt bij kunst, die begrijpt niet meer waar het over gaat. Wij kunnen daar een brug slaan.' Fotograaf Erwin Olaf wil vooral discussies opzetten. Over de economische waarde van kunst in de maatschappij, over hoe de wetenschap de creativiteit van de kunstenaar kan gebruiken en over copyright, bijvoorbeeld met rechtsgeleerden: 'Dat is heel actueel. Wanneer kun je het plagiaat noemen als een schilder een foto naschildert?'


Aernout Mik benadrukt dat alles nog 'hypothetisch' is. 'Maar dat is ook het aardige eraan. We gaan het nog vormgeven. Er wordt niet veel vanuit de praktijk van het maken gedacht, wij gaan nu puur vanuit de kunst een stem vormen'. Dat is belangrijk, zegt hij: 'Andere culturele instituten spreken altijd ook met andere belangen.'


De leden kregen niet de opdracht een adviesorgaan te vormen , zoals bijvoorbeeld de Raad voor Cultuur dat is. Maar, zegt Mik, 'als het aan mij ligt gaan we zeker de politiek advies geven'. Ook componist Michel van der Aa voorziet dat: 'Ik vind het heel belangrijk dat we als onafhankelijk orgaan fungeren. En juist omdat we allemaal veel in het buitenland werken, kijken wij anders naar het Nederlandse culturele landschap.'


Dan de selectie, waarop meteen kritiek ontstond na de bekendmaking. 15 mannen, 4 vrouwen. Geen vertegenwoordiging van de disciplines dans en vormgeving, en slechts één architect. En allemaal blank. Moest dat nou?


KNAW-president Clevers reageert vanuit Israël: 'We vinden het niet ideaal, maar met de kandidaten die de culturele fondsen voordroegen, konden wij geen evenwichtige selectie maken. En drie vrouwen die we vroegen, hebben nee gezegd.' Het is de bedoeling dat de groep uitgroeit tot zo'n 50-80 leden, zegt Clevers: 'Deze eerste selectie was eenmalig. Hierna moeten de leden zelf nieuwe leden vragen. En we zullen ze vragen om daarbij op diversiteit te letten.'


Frankrijk


Frankrijk is dol op het eren van zijn vooraanstaande kunstenaars en denkers. De verkiezing tot lid van de Académie des Beaux-Arts, in 1816 voortgekomen uit drie 17de-eeuwse academies, is een uiterst prestigieuze kwestie. De leden van de Académie dragen tijdens de zittingen een ceremonieel kostuum met geborduurde groene olijftakken. Ze voeren eerbiedwaardige debatten over de kunsten, reiken prijzen uit (Prix de Rome) en bestieren enkele musea. Hedendaagse leden zijn de cineast Roman Polanski, de actrice Jeanne Moreau en de modeontwerper Pierre Cardin. Er is ook een sectie voor buitenlandse kunstenaars. Woody Allen is er lid van.


Peter Giesen


Amerika


De American Academy of Arts and Letters werd in 1904 opgericht naar Frans voorbeeld en telt 250 leden die gekozen zijn voor het leven. Hun opdracht is Amerikaanse schrijvers, musici en kunstenaars te ondersteunen en te stimuleren tot grote prestaties, onder meer door de toekenning van prijzen. Op de lijst met leden prijken veel grote namen, zoals Hannah Arendt, Frank Llloyd Wright, John Dos Passos, Roy Lichtenstein en Duke Ellington. Bob Dylan werd in 2013 benoemd tot erelid. Een gewoon lidmaatschap zat er niet in omdat de academie niet wist in welke categorie - muziek, kunst of literatuur - hij paste.


Arie Elshout


Rusland


De Russische Academie van Wetenschappen (RAN), waarin de Academie van Kunsten in 1841 is opgegaan, werd in 1724 in het leven geroepen door tsaar Peter de Grote. Omdat er in Rusland destijds maar weinig geleerden waren, had de tsaar allerlei wetenschappers uit het buitenland laten overkomen. Poesjkin, Dostojevski, Tolstoj. Het zijn maar een paar namen uit de roemrijke geschiedenis van de RAN. Ook telde de Academie klinkende namen als Dmitri Mendelejev, Ivan Pavlov en Andrej Sacharov. In de Sovjetperiode stond de Academie onder streng toezicht van het Kremlin. Onder Stalin verdween een reeks 'akademiki' in het kamp, maar na de val van het Sovjetregime kreeg de RAN een onafhankelijke status. Vorig jaar heeft president Poetin zijn greep op het instituut versterkt en zijn de onderzoeksinstituten die onder de RAN vielen onder toezicht van de overheid geplaatst.


Bert Lanting


Duitsland


De geschiedenis van de Duitse Akademie der Künste gaat ver terug. Al in 1696 werd het instituut in het leven geroepen door keurvorst Frederik III, die later als Frederik I de eerste koning van Pruisen werd. De Akademie wordt geacht de overheid te adviseren en de kunst in het algemeen te promoten. De dialoog tussen de inmiddels zes verschillende kunstdisciplines staat hoog in het vaandel. Beroemde leden: Wilhelm Furtwängler, Otto Klemperer, Margarethe von Trotta, Wim Wenders, Mauricio Kagel, Peter Sloterdijk en Günther Grass. Tot de nieuwere lichting leden behoort ook een regisseur van Tatort (Johann Feindt) en een landschapsarchitect (Regine Keller). De leden van de Akademie zijn vrijwel continu aanwezig in de media. Vorig jaar werd Bob Dylan tijdens de ledenvergadering als nieuw lid voorgesteld. De Amerikaanse zanger/schrijver/regisseur zei 'zeer vereerd' te zijn.


Rolf Bos

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden