'Kunst is niet alleen iets creëren. Levenskunst is ook belangrijk'

Ze is zo monomaan met fotografie bezig dat ze even moest graven naar andere inspiratiebronnen, maar dit zijn de favorieten van Newsha Tavakolian, IFFR-jurylid en echtgenote van Thomas Erdbrink.

Fotografe Newsha Tavakolian. Beeld Els Zweerink

Het zijn hectische maanden voor fotograaf Newsha Tavakolian. Ze is bezig met de voorbereiding van een grote tentoonstelling over Iraanse fotografie voor het internationale fotofestival in Arles. In haar woonplaats Teheran opent op 1 april een nieuwe solotentoonstelling, het bijbehorende boek moet ook nog af. Voor Artsen Zonder Grenzen trekt ze, als ze thuis is, de stad in om drugsgebruikers te fotograferen en als we begin januari skypen is ze net haar koffers aan het pakken: de dag erna vertrekt ze voor tien dagen naar Colombia. Ze gaat er portretten maken van vrouwelijke FARC-strijders. Het is een vervolg op haar serie Öcalan's Angels, van vrouwelijke Koerdische strijders die het in Syrië opnemen tegen IS.

Tekst gaat verder onder de foto.

Beeld Els Zweerink

'Wat mij fascineert, is dit', zegt Tavakolian terwijl haar echtgenoot, 'onze man in Teheran' Thomas Erdbrink, door het beeld beweegt. 'Hoe kan het dat vrouwen die, doordat ze kunnen baren, leven geven, tot de beslissing komen om het leven van iemand anders te nemen? Ik wil weten wat er gebeurt, in die hoofden.'

Ze zegt het eerlijk: dat de vraag van de krant, om een lijstje op te geven van boeken, gebouwen, muziek, kunstwerken die haar inspireerden, haar met de neus op dit feit drukte: 'Hoeveel tijd ik aan fotografie besteed, hoe verslaafd ik ben aan mijn werk, hoe monomaan ik daarmee bezig ben. En hoe weinig tijd ik neem om geïnspireerd te raken door anderen.'

Vandaar een selectie van long time favorites. 'Ik ben heel kieskeurig. Als kind al, met eten, liet ik heel veel dingen staan. Mijn ogen en oren werken net zo: ik luister niet naar alle muziek, ik kijk niet naar alles wat er langs komt op televisie en ik zie weinig films. Maar als iets me dan raakt, is het voor altijd.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Tehran Museum of Contemporary Art. Beeld MRG90 via WikiMedia

1. Architectuur: Tehran Museum of Contemporary Art

'Het mooiste gebouw in Iran staat in Teheran: het museum voor hedendaagse kunst, in 1977 geopend door koningin Farah Diba, familie van architect Kamran Diba, die Iran na de revolutie in 1979 moest verlaten. Ik hou van dat gebouw, niet alleen omdat het een symbool is voor de hoop die men toen had voor de toekomst. Ook vanwege de kunst die er hing. Ik mocht een paar maanden geleden in de kelders kijken, net als jouw collega Rutger Pontzen, en wat ik daar zag, was mindblowing: Jackson Pollock, Picasso, noem alle grote namen maar op.

'Ik heb me de laatste dagen afgevraagd waarom ik zo hou van de brutalistische architectuur van het gebouw, het gebruik van beton. En ik kwam tot de conclusie: ik woon zelf in een betonnen gebouw. Aan de buitenkant ziet het er grijs en ondoorgrondelijk uit, maar in het gebouw wonen driehonderd families, allemaal met hun eigen verhalen. De gebouwen - het museum met zijn verborgen schatten en de flat met al die families - zijn een metafoor voor het leven in Iran.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Zangeres Googoosh. Beeld getty

2. Muziek: Googoosh

'Ze is de diva van de Iraanse popmuziek, ik ben met haar liedjes en haar stem opgegroeid. Googoosh, 67 jaar inmiddels, was in de jaren zeventig zo avant-garde, zo elegant, maar het interessantste aan haar was: iedereen luisterde naar haar muziek. Dat maakt haar in mijn ogen een echte artiest: iemand die er niet alleen is voor de elite, of voor de arbeiders, of de middenklasse. Iemand die iets maakt dat universeel is.

'Toen ik jong was, wilde ik zangeres worden. Maar ik werd fotograaf, omdat ik daar niet dapper genoeg voor was. Zangeressen mogen in Iran niet in het openbaar optreden. Moet je nagaan hoe erg dat is: je hebt een geweldige stem, maar je mag geen cd's maken en geen concerten geven - tenzij je alleen voor vrouwen optreedt. Dat wilde ik per se niet. Als je zingt, zing je voor iedereen, man en vrouw.

'Googoosh heeft van 1979 tot 2000 niet opgetreden. De laatste jaren doet ze dat in het buitenland. Ik zag haar een paar weken geleden in Londen, in een klein zaaltje, op een lelijk podium, bij armoedig licht, en hoe fijn het ook was om haar te horen, ik werd er ook verdrietig van. Want ze verdiende absoluut een betere plek.'

3. Fotografie: Iran Diary: 1971-2002, Abbas

'Abbas is een van de fotojournalisten die ik bewonder, en inmiddels een vriend, omdat we allebei zijn aangesloten bij Magnum. Hij legde voor zijn Iran Diary drie decennia in Iran vast, in tekst en beeld. Ik sta op een van de foto's: als jonge fotografe tussen allemaal mannelijke collega's, in 1998 - we maakten foto's van president Khatami. We zijn aan de praat geraakt en door die ontmoeting kwam ik tot het inzicht: fotografie is meer dan fotojournalistiek, meer dan een snapshot van één moment. Je kunt als fotograaf ook filosoof zijn. Of verhalenverteller.'

4. Fotografie: Revelations, Diane Arbus

'De kracht van het werk van Diane Arbus - volgens mij had ze net zo'n obsessie met fotografie als ik - is dat ze de zelfkant van de samenleving, de dwergen, de travestieten, de daklozen, de reuzen, zo normáál maakte. Kijk ik naar haar foto's, dan kijk ik naar mensen die vrienden van me zouden kunnen zijn, of familie. Ik hou ook niet van overdrijving, van extremen. Ik richt mijn camera op gewone mensen, op hen die niet interessant zijn voor de nieuwsrubrieken.'

5. Literatuur: Al te luide eenzaamheid, Bohumil Hrabal

'Het mooiste boek dat ik ooit gelezen heb over hoe het is om in een land te leven waar je niet kunt zeggen wat je denkt; Hrabal schreef het in de tijd dat in Tsjechië een socialistische dictatuur heerste. Hij was een intellectueel, opgeleid als jurist, maar er waren geen banen voor intellectuelen, hij kwam aan zijn geld met schoonmaken, in restaurants werken, in de mijnen. Al die kleine baantjes inspireerden hem tot het verhaal over een oude man die in de kelder van een oudpapierfabriek de taak heeft alle boeken in de stad te vernietigen. Kunstboeken, filosofische boeken, literatuur; hij zit de hele dag naast een machine die er pulp van maakt. Maar wat gebeurt er: die man raakt geobsedeerd door die boeken. Hij begint ze allemaal te lezen voor hij ze vernietigt. En zo ontwikkelt zich een prachtige monoloog van een onopgeleide, maar superintelligente man, met ideeën over de maatschappij waarin hij leeft en de censuur waaronder het land lijdt.

'Ik vond het boek een pleidooi voor de verbeelding, in een land waar je niet vrij bent. Dat beeld, van die machine die woorden vernietigt, en de man ernaast die de woorden in zich opneemt zodat ze niet verloren gaan. Het heeft mij geïnspireerd om als fotograaf niet op zoek te gaan naar letterlijke beelden, maar altijd een metafoor te vinden voor wat je wil uitdrukken.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Een bezoeker van Sotheby's in Londen bekijkt Variations on Hexagon of Octagon Mirrors van Monir Farmanfarmaian. Beeld Hollandse Hoogte

6. Beeldende kunst: Monir Farmanfarmaian

'Ik zag ooit een klein beeld van haar op een tentoonstelling in Teheran en viel op de combinatie van westerse, mathematische patronen in haar mozaïeken met de eeuwenoude, Perzische technieken waarmee ze haar werk maakt. Net als bij Googoosh intrigeert mij vooral het doorzettingsvermogen van Farmanfarmaian. Ze stamt uit een beroemde, gepriviligieerde Iraanse familie, verliet Iran in de jaren veertig om in New York aan de kunstacademie te gaan studeren en raakte daar bevriend met Pollock en De Kooning. Eind jaren vijftig kwam ze terug naar Iran en ging zich toeleggen op het maken van glasmozaïeken. Ze vertegenwoordigde Iran op de Biënnale van Venetië, haar carrière ging geweldig.

'En toen kwam de Iraanse revolutie, in 1979. Farmanfarmaian was in het buitenland. Ze kon twintig jaar niet terug en omdat er buiten Iran geen specialisten waren die kennis hadden van de glaskunst in ons land, heeft ze zich lang niet kunnen ontwikkelen in waar ze het beste in was.

'Sinds 2004 woont ze weer in Iran. En is ze, op hoge leeftijd, in de leer gegaan bij beroemde meesters in de glaskunst. Nu is Monir een van de prominentste hedendaagse kunstenaars van Iran en is ze wereldberoemd. Ik vind haar een voorbeeld voor alle vrouwen in Iran: op haar 93ste gaat ze nog elke ochtend naar haar studio om te werken, om pas weer aan het einde van de dag naar huis te gaan. Die vrouw heeft een energie - ze leeft alsof ze 200 jaar kan worden.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Alfredo Jaar, The silence of Nduqayezu Beeld Finnish National Gallery / Petri Virtanen

7. Beeldende kunst: Alfredo Jaar, The silence of Nduwayezu

'Eind jaren negentig was de kunstenaar en filmmaker Alfredo Jaar voor zijn Rwanda Project over de genocide in een vluchtelingenkamp in Rwanda. Daar ontmoette hij een weeskind, Nduwayezu. De jongen had met eigen ogen gezien hoe zijn vader en moeder met machetes waren vermoord en had daarna vier weken lang niet gesproken. Jaar zag hem op de trappen zitten en maakte foto's van die ogen - het waren de droevigste ogen die hij ooit had gezien.

'Het werk, The silence of Nduwayezu, bestaat uit een miljoen diaraampjes - evenveel als het aantal slachtoffers - met daarin het beeld van die ogen, en die miljoen raampjes vormen bergen, achtergelaten op de expositievloer, waar je als bezoeker doorheen loopt. En dat vond ik het indrukwekkende: dat Jaar een manier had gevonden om iets heel groots en heel gruwelijks, waarvan we al zoveel beelden hebben gezien, terug te brengen tot zo'n klein diaraampje, dat je moet oppakken om te zien wat erop staat.

'Ik hou van die manier van denken: zonder opdringerig te zijn toch een boodschap brengen aan je publiek: vergeet nooit wat hier is gebeurd.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Dichter Forogh Farokhzad.

8. Poëzie: Forogh Farokhzad (1935-1967)

'Ik ben op mijn 16de van school gegaan omdat ik dyslectisch ben. Nog steeds vind ik het moeilijk om woorden te vormen van alles wat er in mijn hoofd zit. Toen ik na een korte cursus aan de slag kon als fotograaf bij een krant, raakte ik geobsedeerd door fotografie: voor het eerst in mijn leven had ik een taal om mee te communiceren. Ik heb dertien jaar lang niks anders gedaan dan fotograferen en over fotografie lezen. Tot ik op een dag, ik was 29, met een vriendin in de woonkamer zat en aan de overkant van de straat een vrouw in haar keuken zag koken. Ze zag er zo gelukkig uit - ze bewoog zich van kastje naar fornuis alsof het een dans was.

'En voor het eerst in mijn leven voelde ik me jaloers. Omdat ze zo te zien gelukkig werd van iets dat helemaal niet met werk te maken had. Omdat ze niet rusteloos was, zoals ik. En die vriendin zei toen tegen me: Newsha, je moet eens een gedicht lezen van Forogh Farokhzad. Dat gaat precies hierover, over een vrouw die naar andere vrouwen kijkt en denkt: ik ben de enige die niet van gewone dingen kan genieten. Ik heb een dichtbundel van haar gekocht, en ik begreep elk woord dat ze schreef. En realiseerde me: kunst is niet alleen iets creëren. Levenskunst is ook belangrijk.'

Newsha Tavakolian zit in de jury van de Hivos Tiger Award competitie van IFFR. De winnaar wordt 5 februari bekendgemaakt.

CV

1981 geboren in Teheran

1997 verlaat de middelbare school, volgt een fotografiecursus en begint als fotojournalist bij Zan, een dagblad voor vrouwen.

1999 verslaat als jongste fotograaf de studentenopstand in Iran

2001 treedt toe tot het fotoagentschap Polaris Images (New York)

2002 Fotoverslagen van de oorlog in Irak. Publiceert in o.a. Time Magazine, Newsweek, Le Figaro, Der Spiegel, NRC Handelsblad, New York Times Magazine

2009 verslaat de presidentsverkiezingen en moet daarna tijdelijk haar persaccreditatie inleveren. Kiest noodgedwongen een nieuwe weg: een mix van sociale documentaire en kunstfotografie. Haar eerste project is Look: ze fotografeert generatiegenoten uit haar flatgebouw en legt zo vast welk effect de ontwikkelingen in Iran hebben op hun gemoedstoestand.

2010 Listen: portretten van Iraanse zangeressen die in eigen land niet mogen optreden.

2015 Prins Claus Prijs

2016 treedt toe tot Magnum Photo's

Werk van Tavakolian is tentoongesteld tijdens kunstmanifestaties in Singapore, Teheran, Londen, Parijs en New York, en hing in het Victoria & Albert Museum, Boston Museum of Fine Art, en het British Museum.

Ze woont in Teheran met de Nederlandse journalist Thomas Erdbrink.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden