Kunst die de moeite waard is laat je nadenken, over jezelf of de wereld

Verslaggeverscolumn - Ariejan Korteweg in Den Haag

Als het maar geen kunst met politieke zeggingskracht is.

Je hebt natuurlijk de groen uitgeslagen Willem de Zwijger midden op het Plein. Aan de kant van het Buitenhof staat een ruiterstandbeeld van ik meen Koning Willem II met duivenstekels op het hoofd. Vlakbij ook een nogal tijdgebonden monument voor Willem Drees. Vanuit de binnentuin van het Kamergebouw knikt een hondje je vriendelijk toe, pal naast grote glazen die ook bij de zwaarste regenbui niet vol raken. En op de Lange Voorhout staat sinds kort een beeld van Thorbecke dat het in zich heeft uit te groeien tot symbool van vroeg 21ste-eeuwse verwarring.

Aan die menagerie moest ik denken toen ik las dat kunst op politieke zeggingskracht moet worden beoordeeld. Het was collega Hassan Bahara die dat zaterdag schreef. Hij reageerde op een lezing van cabaretier Micha Wertheim, die vindt dat 'kunst nutteloos zou moeten zijn'.

Kort samengevat is voor Wertheim kunst een safe space waarin alle gedachten vrij zijn: 'Kunst en fictie gaan altijd over onszelf.' Bahara daarentegen vindt dat daarmee de 'eigen politieke overbodigheid' wordt benadrukt. Kunst wordt dan 'een bourgeois luxeproduct.' 'Ach, Nederlandse kunstenaars', verzucht Bahara.

Er gaan jaren voorbij zonder dat rond het Binnenhof over kunst wordt gesproken. Terwijl kunstbeleid toch een instabiele affaire is. We hadden ooit een minister (Elco Brinkman) die kunst 'een glijmiddel voor de economie' noemde. We hadden een staatssecretaris (Rick van der Ploeg) die kunst zag als een middel om emancipatie te bevorderen. We hadden een staatssecretaris (Halbe Zijlstra) die het liefst alle kunstsubsidie de nek om had gedraaid. We hebben nu een minister (Jet Bussemaker) die iets van de schade repareert. Het zal de overheid allemaal een zorg zijn, die bekreunt zich niet om de kunsten.

In de Hofvijver voor het Torentje dobberen al een paar maanden gekleurde vierkanten. Ze worden door meeuwen als landingsbaan gebruikt en door waterhoenen als poepplek. De felle kleuren zijn vervaagd, de vierkanten liggen zich schots en scheef te verzetten tegen de rechtlijnigheid van de grootmeester.

Samen moeten ze een eerbetoon aan Mondriaan voorstellen. Mondriaan bedacht een revolutionaire beeldtaal. Niemand had zo geschilderd als hij. Allerlei vragen dwong hij af: wat heeft dit te betekenen? Vind ik het mooi? Is het kunst? Toch zal hij niet licht een politiek kunstenaar worden genoemd, abstractie leent zich daar niet voor. Engagement met de samenleving wordt hem nu postuum opgedrongen: Mondriaan werd citymarketing. Krijgt Brinkman toch een beetje zijn zin.

Mondriaan: postuum engagement.

Een kunstenaar bepaalt niet zelf hoe zijn werk wordt opgevat. Daarin werd ik gesterkt bij het lezen van het bericht over de homunculus loxodontus die kunstenares Margriet van Breevoort maakte voor de wachtkamer van het Willem-Alexander Kinderziekenhuis in Leiden. Een vriendelijke zitzak met walrushoofd, de handen gevouwen op de bolle buik. Alles werd anders toen de Russen het beeld omarmden. Ze doopten hem zjdoen - de wachtende - en fotoshopten hem naar allerlei plekken waar de Rus tot wachten gedoemd is.

Het beeld dat Van Breevoort maakte om troost en afleiding te bieden in een kinderziekenhuis, veranderde in Rusland in een stil protest tegen de gebrekkige organisatie van het dagelijks leven. Zo kreeg haar wachtende politieke lading.

Thorbecke: 21ste-eeuwse verwarring.

Ooit gingen koningin Beatrix en prins Claus op staatsbezoek naar West-Duitsland. Als cadeautje namen ze dans mee: Sarcasmen van Hans van Manen. Toen majesteit hoorde dat in dat duet de danseres de danser in het kruis grijpt, verdween Sarcasmen van het programma. Het raakte daardoor politiek beladen.

Wertheim en Bahara prijzen allebei zangeres Nina Simone. Wertheim heeft het gevoel dat ze over zíjn leven zingt. Voor Bahara paarde ze kunst aan 'de meest radicale politieke agenda'. Wat precies laat zien hoe het werkt: de kunstenaar schept, de luisteraar gaat ermee aan de haal.

Zjdoen wacht op het regeerakkoord. Foto ANP

Neemt de kunstenaar je die rol uit handen en gaat hij zich zoals Bahara dat wil op politieke zeggingskracht toeleggen, dan wordt hij schepper en publiek tegelijk. Het zou betekenen dat driekwart van de grote schilders, schrijvers, filmers naar papierversnipperaar of eeuwig depot kan. En dat we ons voortaan tevreden moeten stellen met agitprop, We are the World, ruiterstandbeelden en de beste bedoelingen.

Kunst die de moeite waard is - Banksy of Mondriaan of Nina Simone - laat je nadenken, over jezelf of de wereld. Wat dat oplevert, mag je lekker zelf uitmaken.

Zo, en nu wil ik graag een levensgrote zjdoen bij de ingang van de Stadhouderskamer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.