Kunst bij kaarslicht

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: kaars.

Beeld Els Zweerink

Twee jaar geleden in Londen, bij een tentoonstelling over kleur in de kunst, stond ik voor een groot 14de-eeuws Italiaans schilderij met een achtergrond van bladgoud. Een paar simpele woorden bij het schilderij gaven me een inzicht waarbij Copernicus instemmend zou knikken: de mensen vroeger zagen kunst totaal anders. Niet mentaal anders of zoiets, maar fysiek. Echt: anders. Om de doodeenvoudige reden dat het gelijkmatige licht dat wij nu hebben niet bestond voor 1874.

Ik kan me helemaal geen wereld zonder egaal licht voorstellen, en zodra ik een schilderij met een kaars moet bekijken denk ik meteen dat ik het 'niet goed kan zien'. Een paar minuten Caravaggio kijken in een kapel omdat je maar 50 cent had om in het bakje te gooien waardoor het licht aanfloepte, roept al ergernis op. Maar kaarslicht, of grillig daglicht, was gewoon het gegeven al die tijd.

En dat licht verandert de omgeving de hele tijd. Daglicht verschiet met het minste schapenwolkje, kaarslicht flakkert zodra iemand in de buurt zich beweegt of maar ademt. Gevolg: ook de kunst lijkt te bewegen. Schaduwen zijn dieper, de dingen verschijnen veel selectiever aan je oog. Dat moet een compleet andere aanblik hebben gegeven dan de geavanceerde, alles gelijktrekkende led-verlichting op de kunstwerken in de National Gallery, en elke kunstverlichting in alle musea nu.

Toen dit verteld werd op de audiotour in Londen, stelde ik mij ineens al die kunstwerken die ik ken voor bij kaarslicht. De Sixtijnse Kapel, de Nachtwacht, Rubens' woeste veldslagen en El Greco's hemelse heiligen.

Godefridus Schalcken , Zot die een sculptuur bewondert bij kaarslicht 1670-75; olieverf op paneel; 44,5 x 31 cm Beeld -

Ik realiseerde me dat bladgoud nu nog niet een fractie van de indruk maakt die het op kijkers vroeger moet hebben gemaakt. Bij een gouden achtergrond van een voorstelling speelt er bij kaarslicht een stralend licht om de figuren, die dan een hele eigen dimensie krijgen - wat ook de bedoeling was, want dat goud moest het goddelijke licht uitbeelden en de spirituele verlichting die de mens daarvan kreeg.

Schalcken, een van de beste kaarslicht-schilders, heeft hier een mooie meta-voorstelling over kijken gemaakt met een man die bij kaarslicht verlekkerd naar de marmeren buste van een vrouw kijkt, net iets te dichtbij, alsof-ie wat van haar wil.

Je kunt je nu opeens voorstellen dat dat witte marmer echt op een huid leek bij kaarslicht; de schilder laat zien hoe die ene kaars de buste op elke plek verschillend belicht. Overal heeft het marmer een andere tint.

De man met de kaars heeft geen kunstenaarsspullen bij zich en draagt een zotskap (nauwelijks te zien in het dwingend donkere schilderij) dus het gaat om een dwaas - misschien wel iemand die het verschil tussen kunst en een echte vrouw niet ziet. Een Pygmalionverhaal in satirevorm: de Griekse beeldhouwer die verliefd werd op het beeld dat hij maakte van een vrouw, waarna het beeld tot leven kwam toen hij bij een Venusaltaar zijn liefde had opgebiecht.

Caroline van Eck, hoogleraar Kunstgeschiedenis in Leiden, vertelde me onlangs dat het kaarslicht vroeger bij kunstliefhebbers ook bijdroeg aan de ervaring van levensechtheid van een beeld. Beelden werden vaak 's avonds bekeken, als het kaarslicht zijn werk het beste deed. Kunstenaars wilden immers de kijker zo goed mogelijk overtuigen van de levensechtheid van hun werk, zoals de oude Grieken al schreven. Daar is die zot hier dan mooi ingetrapt.

Staatliche Kunstsammlungen Dresden, Gemäldegalerie Alte MeisterNog t/m zondag te zien in de tentoonstelling Schalcken, kunstenaar van het verleiden in het Dordrechts Museum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden