Kunst-Aldi

Een constructie met de allure van een sporthal, klonk het spottend toen de Kunsthal twintig jaar geleden opende. Maar het concept blijkt intussen niet meer weg te denken.

Een tentoonstellingsfabriek voor allerlei soorten, grote en kleine exposities? Of toch een hal voor blockbusters van moderne kunst? In een gebouw dat 'terughoudend' in zijn architectuur moest zijn? Of juist in een spraakmakend onderkomen? Aanvankelijk was er onduidelijkheid wat de nieuw te bouwen Kunsthal in Rotterdam moest worden. Nu de Kunsthal komend weekeinde zijn 20ste verjaardag viert, is het concept niet meer weg te denken.


Dat was anders toen de eerste plannen werden gesmeed. We schrijven het jaar 1986. Rotterdam had al decennia zijn Museum Boijmans Van Beuningen, met zijn beroemde verzameling tekeningen, 17de-eeuwse schilderijen en surrealistische schilderkunst. Plots waren daar de grote blockbustertentoonstellingen (Goden en farao's, Het goud der Thraciërs, Meesterwerken uit de Hermitage) en de grote bezoekersaantallen die maar moeilijk door het bestaande Boijmans-gebouw konden worden geloodst.


Zou het geen optie zijn, vroeg de Rotterdamse gemeente zich af, om ergens in de buurt van het Boijmans een ruimte te bouwen voor een onafhankelijke... eh ja, hoe noem je dat? Een kunsthal toch maar. Iets betonnerigs, een soort fabriekshal à la de RAI of Ahoy, zoals die er vooral in de Duitssprekende landen waren. Ruimtes waarin wisselende exposities te zien zijn, zonder al te veel onderlinge samenhang, behalve deze: een breed publiek met kunst in aanraking laten komen.


Die Kunsthal kwam er, in 1992. In een spectaculair gebouw, naar een ontwerp van Rem Koolhaas, met grote glaswanden, een hellingbaan waaraan de ingang lag en een zaal met boomstammen in plaats van betonnen kolommen. Een open architectonische constructie. Met de allure van een sporthal, klonk het spottend. Een overslagbedrijf. En: niet in te richten, vond de eerste directeur Wim van Krimpen, destijds galeriehouder en oprichter van de KunstRAI. De lege ruimtes in de Kunsthal waren voor hem een reden direct architect Herman Postma te benaderen om nieuwe tentoonstellingswanden te ontwerpen.


Van Krimpen zelf ontwikkelde het expositiebeleid. En vanaf het begin legde hij de lat anders dan bij het bestaande musea - niet zozeer op een lager niveau, maar met een gemêleerder expositieaanbod. Een greep uit de eerste jaren: Hofcultuur uit Indonsië, Milan Kunc, British Sports Car Design, Gezichten van de Gouden Eeuw, Andy Warhol.


Aanvankelijk viel de publieke belangstelling tegen, maar met de expositie over Leonardo da Vinci's uitvindingen in modelvormen, in 1995, kreeg men de smaak te pakken: meer dan 100 duizend bezoekers. In 1998 trok de hal, met name dankzij de M.C. Escher-tentoonstelling, meer dan 300 duizend kijkers.


Hoe ze het voor elkaar kregen, al die privécollecties, dure tentoonstellingen, meesterwerken? Anders dan een museum heeft de Kunsthal geen wisselgeld: een eigen collectie die je aan zusterinstellingen uitleent en waarvoor je kunstwerken uit een andere collectie terugkrijgt. Alles was gebaseerd op goede contacten, goodwill, improvisatievermogen, een uitgekiende publiciteit en een beetje geld. En niet vies zijn van tegendraadsheid en rumoer. Alles onder het motto: 'Kein Geschäft ohne Risiko', zoals Van Krimpen zei.


Inmiddels zijn we twintig jaar, vijfhonderd tentoonstellingen en één inbraak verder. En je kunt niet anders zeggen dan dat de Rotterdamse Kunsthal haar plaats binnen het Nederlandse kunstaanbod en museumlandschap heeft opgeëist. In de loop der jaren bewees de Kunsthal haar grote gelijk. Er was wel degelijk een markt voor een brede programmering. En dat hoefde niet alleen met platte exposities en een overspannen aandacht voor 'non-publiek' dat niet in kunst was geïnteresseerd. De opvolger van Van Krimpen, Wim Pijbes, liet in 2003 op de opiniepagina van de Volkskrant zelfs weten, dat er 'onevenredig veel aandacht, geld en middelen naar het binnenhalen van nieuwe bezoekers' ging. Toch opmerkelijk, zo'n hartenkreet van een bezoekersvriend. 'Populisme als hulpmiddel mag', schreef hij, 'maar dan wel respectabel populisme'.


Dat Pijbes vijf jaar later tot directeur van het Rijksmuseum werd gepromoveerd, zei wel iets over de status die hij en de Kunsthal hadden verworven. Eerder was Van Krimpen als directeur al verhuisd naar het Gemeentemuseum in Den Haag. Wie in museaal Nederland iets wilde betekenen moest bij de Kunsthal beginnen, vertelde Van Krimpen maar al te graag.


De ooit als kunstgarage verguisde Kunsthal aan de Westzeedijk werd serieus genomen, met expertise over publiek, tentoonstellingen en exploitatie waar andere musea nog iets van konden leren. Natuurlijk, tentoonstellingen als Het geheime leven van Syrische lingerie en 100 schilderijen van Toon Hermans bleven bestaan. Maar tegelijk waren er overzichten van Edvard Munch, Edward Hopper, Philip Akkerman en Richard Hutten.


Hoe je de hybride vorm van de Kunsthal moet bekijken? Niet langer als een uitzondering in de Nederlandse museumpolder. Het model 'kunsthal' is niet alleen geaccepteerd, het is een onderdeel geworden van het reguliere expositieprogramma door heel Nederland. Dat het Groninger Museum de afgelopen jaren ongebreideld aandacht kon besteden aan Russische schilders uit de 19de eeuw, kwam door het baanbrekende werk in Rotterdam. Net zoals het Drents Museum in Assen binnenkort schilderijen uit het socialistisch realisme laat zien. Die hadden ze bij de Kunsthal al in 1993.


Hoera! 20 jaar KunstHAL. 1 november t/m 20 januari 2013. Kunsthal, Rotterdam. kunsthal.nl


Van 2 t/m 4 november houdt de Kunsthal een cultureel weekendprogramma van poëzie, theater, muziek, circus, film, dans en beeldende kunst. Met onder meer Conny Janssen Danst, Jeugdtheater Hofplein, Onafhankelijk Toneel, Codarts Rotterdam, International Film Festival Rotterdam en Stichting Kunstzinnige Vorming Rotterdam.


Extra: Bezoekers aan de Kunsthal.

1 Dinosaurussen, 2006. 196.469 bezoekers


2 100 jaar M.C. Escher. 185.931 bezoekers


3 Edvard Munch, 2010. 134.950 bezoekers


4 Alphonse Mucha, 2004. 130.111 bezoekers


5 Henry Moore, 2006. 126.814 bezoekers


De vijf best bezochte exposities


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden