Acht vragen overcoronavaccin Pfizer

Kunnen we komende zomer weer naar een festival? Acht prangende vragen over hét vaccin

Zoals het vroeger was: Lowlands, 2019Beeld Ben Houdijk

Een eerste coronavaccin is onderweg – en het beschermt, afgaand op een tussentijdse analyse van fabrikant Pfizer, negen op de tien mensen tegen covid. Maar kunnen we daar wel van op aan? En wie zegt dat het vaccin straks niet alsnog bijwerkingen geeft? 

Het vaccin is er nog niet eens. Waarom zijn experts dan zo in de zevende hemel?

‘Dit bezorgt me een grijns van oor tot oor’, ‘geweldig nieuws’, ‘de emoties lopen hier hoog op’. Uit alle laboratoria en universiteiten ter wereld klonk gisteren luid en eenstemmig gejuich na de bekendmaking van farmaceut Pfizer dat de stof ‘BNT162b2’ negen op de tien mensen beschermt tegen het virus.

In eerste instantie natuurlijk gewoon omdat het mooie resultaten zijn. Maar de wereldwijde extase heeft nog een reden: opluchting. Haast alle coronavaccins die in ontwikkeling zijn, richten zich namelijk op maar één onderdeel van het virus: zijn uitsteeksels, het zogeheten ‘spike-eiwit’. En dat concept blijkt nu te werken – godzijdank.

‘Er was altijd discussie: is het spike-eiwit wel het juiste doelwit?’, verwoordt de Amerikaanse topwetenschapper Anthony Fauci tegen de medische vaksite STAT. ‘En nu weten we dat we goed zitten. Dat geeft hoop over wat er de komende maanden gaat gebeuren met de andere vaccins.’

Er is nog iets. Pfizer werkt met een nog niet eerder gebruikt concept, met stukjes erfelijk materiaal (‘RNA’) die het lichaam opdragen om spike-eiwitten te maken. Nu dat werkt, geeft dat hoop voor andere vaccins die ook met RNA werken. Zoals het vaccin van Moderna, waarvan de uitkomsten later deze maand worden verwacht.

Wilt u dit verhaal liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Wordt dit een inenting van het soort: één prik en je bent klaar? Of meer zoals de griepprik: elk jaar naar de dokter?

Dat is een van de grootste nog openstaande vragen.

Ten eerste is onduidelijk is hoelang het vaccin zelf precies blijft werken. Bij de proefpersonen die Pfizer onderzocht, zaten ook mensen die nog maar net een week hun tweede prik hadden gehad – de vaccinatie bestaat uit twee prikken. En het is denkbaar dat het vaccin deze mensen niet zozeer heeft beschermd door hun immuunsysteem langdurig te wapenen, maar slechts door hun aangeboren afweerrespons op scherp te zetten – de kortdurende reflex die ons lichaam heeft op álle indringers.

Pfizer heeft inmiddels dan ook beloofd in de verdere analyses te kijken naar mensen bij wie de inenting al wat langer heeft kunnen inwerken, vertelt hoogleraar vaccinologie Anke Huckriede (UMC Groningen) desgevraagd. ‘Want dit kan best een rol spelen.’

Een andere mogelijkheid is dat het lichaam de vaccinatie sneller dan verwacht ‘vergeet’, waarna we weer bevattelijk zijn voor het coronavirus. ‘Je wilt een vaccin dat minstens een jaar beschermt’, zegt Huckriede. ‘Wie weet is er na een halfjaar nog wel een boosterinjectie nodig, voordat je een beetje fatsoenlijke immuunrespons hebt. Zo werkt het bijvoorbeeld bij de inenting tegen hepatitis B.’

En dan is er nog risico nummer drie: dat het virus zelf zich aanpast, en net als het griepvirus ‘muteert’ tot een variant waarvoor weer een nieuw vaccin nodig is. ‘De grote vraag is hoeveel vrijheid het virus heeft om zijn spike-eiwit te veranderen, zonder dat de functie ervan vermindert’, zegt Huckriede.

Enerzijds lijkt het coronavirus vrij stabiel: in een jaar tijd heeft het zich nauwelijks nog ontwikkeld tot totaal nieuwe ‘stammen’ die heel anders werken. Anderzijds hebben we het virus nog niet onder druk gezet met een vaccin. Dat zou het virus net het duwtje kunnen geven om wél te evolueren tot een wat ander werkend ziekmakertje.

Is zo’n nieuw vaccin ook op lange termijn wel veilig?

Het eerlijke antwoord: niemand die het zeker weet. Het vaccin is immers nieuw, wie weet wat dat op lange termijn betekent.

Maar, zegt Cécile van Els, immunoloog bij het RIVM en hoogleraar vaccinologie aan de Universiteit Utrecht, erg groot is de kans dat er opeens een heel nieuwe bijwerking uit de hoge hoed springt niet. ‘De geneesmiddelenautoriteit krijgt straks een veiligheidsprofiel ter beoordeling van een vaccin dat al op tienduizenden mensen is getest, met een volgperiode van minimaal twee of drie maanden. Dat zegt al iets.’

Wel is het denkbaar dat het vaccin heel zeldzame bijwerkingen heeft, die zo ongewoon zijn dat ze nog niet zijn opgevallen. Zo haalde men in de jaren negentig in de VS een (goedgekeurd) vaccin tegen het diarreevirus het rotavirus van de markt, nadat na honderdduizenden inentingen aan het licht kwam dat het vaccin waarschijnlijk bij twaalf mensen een zeldzame vorm van darmbeknelling had veroorzaakt. Dat geeft enerzijds aan dat nieuwe vaccins wel degelijk problemen kunnen geven, maar laat anderzijds ook zien dat uiterst zeldzame bijwerkingen gelukkig wél aan het licht komen.

‘De risico’s zijn dan wel klein, je kunt ze niet onder de tafel vegen’, vindt Van Els. In Nederland worden eventuele verdachte verschijnselen dan ook geturfd door het bijwerkingencentrum Lareb, terwijl de vaccins internationaal worden gevolgd door de fabrikanten zelf, en diverse veiligheidscomité’s en waakhonden.

En nu? Wanneer kunnen we de anderhalvemeterregel loslaten en weer naar een concert?

Reken je niet rijk, waarschuwen alle experts: het duurt nog een hele tijd voordat de kust veilig is en we alle maatregelen kunnen laten varen.

Alle ogen zijn daartoe momenteel gericht op de Gezondheidsraad, die naar verwachting volgende week grof zal schetsen hoe het straks verder gaat als de eerste vaccins zich aandienen. Maar, zegt Huckriede, het buitenland geeft al enige indicatie: zo wil Duitsland ouderen het eerst inenten, gevolgd door zorgmedewerkers en anderen die meer in de vuurlinie van het virus zitten. ‘Ik schat in dat men het hier ook op die manier wil doen’, zegt Huckriede.

Daar is echter wel wat tegenin te brengen, vindt hoogleraar epidemiologie Frits Rosendaal (LUMC). ‘Epidemiologisch is het echt niet slim om de ouderen als eerste te vaccineren. Daar is geen epidemie die we willen stoppen, die gaat rond bij jongeren. En zo lang veel jongeren het hebben, komt het ook een keer bij een oudere terecht.’

Misschien is een combinatie van beide strategieën het handigst, denkt Huckriede. Om het virus helemaal weg te krijgen, is een ‘groepsimmuniteit’ van zo’n 70 procent nodig: zeven op de tien moet beschermd zijn, opdat het virus niet meer kan rondgaan. Als het vaccin van Pfizer echt 90 procent van alle ingeënten beschermd, komt dat erop neer dat men 78 procent van de bevolking moet inenten om groepsimmuniteit te bereiken. ‘En de vraag is of je dat wel haalt door alleen jongeren in te enten’, zegt Huckriede. ‘Ouderen zijn immers meer bereid om zich te laten vaccineren.’

Uiteindelijk, zegt Van Els, zal veel afhangen van de details van het vaccin zelf, zoals de vraag hoe goed het werkt bij ouderen. ‘En uiteindelijk moeten mensen toch een voor een worden gevaccineerd. Dat kost ook tijd’, zegt ze. ‘Een vaccin is nu eenmaal niet iets wat je per sproeivliegtuig uitstort over het volk.’

Moeten we nu aandelen kopen in de diepvriesindustrie?

Minpuntje: het vaccin van Pfizer moet worden vervoerd en bewaard bij een ijzingwekkende min 70 graden. ‘RNA bewaar je bij dit soort temperaturen omdat het relatief gevoelig is voor afbraak’, zegt hoogleraar virologie Eric Snijder (LUMC). En het erfelijkheidsmolecuul RNA, dat is waarvan het vaccin is gemaakt.

Dat vormt een niet te onderschatten probleem. Een diepvriezer die zo ver onder nul kan, staat nu eenmaal niet bij de apotheek of de huisartsenpost. Een alternatief is om de vaccins te bewaren in droogijs (bevroren CO2). Maar gedoe blijft het, waarschuwen diverse koude-experts.

Zo hebben veel oostelijke en zuidelijke EU-lidstaten ‘substantiële gaten in hun koude-infrastructuur’, waarschuwt hoogleraar Kostadin Fikiin van het internationale instituut voor vriestechnologie (IIR) in een oproep aan beleidsmakers. En in de VS is Pfizer in druk overleg met de plaatselijke autoriteiten hoe men de ijzige vaccins verspreid krijgt over het land.

In Nederland lijkt het nog mee te vallen. Een steekproef bij een aantal Nederlandse ziekenhuizen leert dat men beschikt over vriezers die tot min 70 of min 80 kunnen. ‘Het is anders dan een gebruikelijke koelcel, maar we hebben ze wel’, zegt een woordvoerder van het LUMC in Leiden. Ook mooi meegenomen: in Venlo bouwt pakjesbezorger UPS net een groot distributiecentrum voor ultrakoude spullen, zoals vaccins. Dat is lekker dichtbij.

Pfizer en andere fabrikanten studeren intussen naarstig op mogelijkheden om hun vaccins bij iets minder barre temperaturen stabiel te houden. Fabrikant Moderna is daarin al geslaagd. Haar RNA-vaccin bleef aanvankelijk ook alleen maar goed bij min 70; inmiddels lukt het bij min 20, en blijft het in een gewone koelkast tien dagen goed.

Nu er zo’n goed vaccin op komst is: waarom gaan niet alle producenten het maken?

Het lijkt zo logisch: alle ballen op het Pfizervaccin, waar wachten we op? Maar zo simpel ligt het niet, vertelt immunoloog Schijns. ‘Elk bedrijf heeft zo zijn specialiteit en ervaring. En hoe simpel het er op papier ook uit ziet, niet iedereen kan dit vaccin maken.’

Bovendien zullen andere fabrikanten weinig aandrang hebben om hun eigen product uit handen te laten vallen, om een heel ander vaccin te gaan maken. Dat heeft ook een voordeel voor de buitenwereld: uiteindelijk heeft de wereld meer aan een heel scala vaccins, waaruit men per doelgroep, land of omstandigheid kan kiezen, dan aan één vaccin dat misschien niet voor iedereen even goed werkt.

Waarom bracht Pfizer eigenlijk ‘slechts’ een persbericht naar buiten?

Niet zoals het hoort in de wetenschap: de fabrikant die met een lovend persbericht zijn eigen waar aanbeveelt. Toch is dat zoals fabrikant Pfizer en het Duitse bedrijf BioNTech deze week het nieuws over het nieuwe vaccin naar buiten brachten.

Met als gevolg dat allerlei vragen onbeantwoord blijven. Zo geeft Pfizer geen details over hoe goed het vaccin uitpakt voor verschillende leeftijdsgroepen, en is onduidelijk of het vaccin heeft beschermd tegen ernstige ziekte of alleen de mildere vorm. De WHO raadde daarom al eerder aan: speel meteen open kaart, anders kan toch dat knagende gevoel ontstaan dat men iets te verbergen heeft.

Maar Pfizer en BioNTech hadden ook met de medische goedkeuringsautoriteit FDA formeel afgesproken: bij 70 procent werkzaamheid of meer mogen we een ‘aankondiging’ doen. En in de vaccinwereld heeft men daarvoor wel begrip. ‘Ik denk ook oprecht dat men niet langer wilde wachten’, zegt Van Els. ‘De hele wereld wacht in spanning af. En als je dan zo’n resultaat ziet, wil je dat wereldkundig maken.’

Daarnaast zullen minder nobele motieven een rol spelen: prestige en beurskoerzen. ‘Natuurlijk speelt hier ook iets mee van: de eerste willen zijn die dit naar buiten brengt’, zegt immunoloog Virgil Schijns, wetenschapsdirecteur bij vaccinmaker Intravacc.

Al is dat nog geen reden om aan het waarheidsgehalte van de bekendmaking te twijfelen, benadrukt hij. ‘Pfizer is een groot bedrijf. Hiermee kom je niet zomaar naar buiten als het niet goed is.’

Zo’n bekendmaking vlak ná de Amerikaanse presidentsverkiezingen: dat is toch zeker opzet?

Volgens Donald Trump wel. ‘De FDA en de Democraten wilden me geen vaccinoverwinning geven, vlak voor de verkiezing, dus in plaats daarvan kwamen de uitkomsten vijf dagen later – zoals ik altijd al heb gezegd!’, twitterde de president.

Op het eerste oog lijkt hij een punt te hebben. Gunstige vaccinresultaten vlak voor de verkiezingen hadden Trump ongetwijfeld electoraal voordeel opgeleverd. En fabrikant Pfizer wilde al eerder met de resultaten naar buiten treden. Totdat de FDA er een stokje voor stak – een agentschap waarmee Trump al sinds augustus op voet van oorlog is.

Maar de FDA had wel degelijk uitstekende wetenschappelijke redenen om de resultaten nog even tegen te houden, zegt vaccinoloog Huckriede. Eigenlijk wilde Pfizer al na 32 ziektegevallen in de resultaten kijken, om te zien of die ziektegevallen vooral bij de placebogroep zaten, een teken dat het vaccin werkt. ‘Maar ik had die 32 gevallen ook veel te weinig gevonden’, zegt Huckriede. ‘Dat is absoluut niet genoeg om betrouwbare uitspraken te doen over de werkzaamheid van het vaccin.’

De afspraak was vervolgens om nog even te wachten, tot er van de onderzochte proefpersonen 64 ziek waren geworden. Tegen de tijd dat men eruit was, waren de verkiezingen voorbij en hadden inmiddels 94 proefpersonen covid-19 gekregen. ‘Ik denk niet dat het is gegaan zoals Trump hier suggereert’, vermoedt Huckriede dan ook.

Lees ook

Wanneer kan ik het coronavaccin halen?
Nog dit jaar: 50 miljoen vaccins. In 2021: 1,3 miljard. Farmaceut Pfizer drukt de turboknop in om zo snel mogelijk zo veel mogelijk vaccins te kunnen leveren. Zodra geneesmiddelenautoriteiten groen licht geven, kunnen landen beginnen met mensen in te enten tegen het coronavirus.

Dit is de bedenker van ’s werelds eerste werkzame coronavaccin
Van kinderen van gastarbeiders tot miljardairs’, kopte zakensite Business Insider onlangs over Uğur Şahin en Özlem Türeci, oprichters van de Duitse farmaciefirma BioNTech. En nu heeft het bedrijf ook nog eens ’s werelds eerste werkzame coronavaccin afgeleverd. Wie is dit echtpaar?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden