Kunnen niet zonder elkaar, willen niet met elkaar

Het dichtdraaien van de gaskraan van Rusland naar Europa heeft dusdanige gevolgen dat niemand er aan wil denken. Wat als de spanningen zo hoog oplopen dat het toch gebeurt?

Zal de autoloze zondag terugkeren? Zal de EU zo massaal kolen moeten gaan verstoken dat Berlijn dezelfde airpocalyps zal meemaken als Peking, waar niemand door de smog een hand voor ogen kan zien? Komt de hele industrie tot stilstand? Of hoeven alleen maar de gordijnen een uurtje eerder te worden dichtgetrokken?


De consequenties van het dichtdraaien van de gaskraan door Rusland zijn zo groot dat niemand zelfs maar aan de mogelijkheid wil denken. Directeur Coby van der Linde van Clingendael International Energy Program wil er geen scenario's voor schetsen. 'Iedereen praat over de gaskraan. Maar welke gaskraan is het dan? Misschien is er de mogelijkheid dat in het geval van een complete chaos de kraan van Rusland door de Oekraïne dichtgaat. Naar Europa zijn er meerdere gaskranen. Zelfs op het hoogtepunt van de Koude Oorlog heeft niemand het ooit over afsluiten gehad. Het is vreemd dat in de media hierover wordt gespeculeerd, maar dat van officiële zijde niemand het erover heeft. Ik las onlangs een mooie quote van Henry Kissinger. Die stelde dat de 'test van beleid was hoe het ophoudt, niet hoe het begint'. Juist in het geval van het Krim-conflict zou het energiedossier de oplossing kunnen bieden.'


Of zoals de satirische website De Speld zei: 'De Nobelprijs voor de Vrede moet gaan naar de economische afhankelijkheid van Rusland.' Er is in alle speculaties over handelssancties na de inneming van de Krim eigenlijk sprake van een catch 22 - Europa kan niet zonder het Russische gas en Rusland kan niet zonder de inkomsten uit het naar Europa geëxporteerde gas. Beide machtsblokken zijn volkomen aan elkaar uitgeleverd. De markten zijn, gezien het feit dat de gasprijs tot nu toe nauwelijks is opgelopen, er net als Van der Linde ook van overtuigd dat het tot echte sancties nooit zal komen.


Dat neemt niet weg dat de EU afhankelijk is van Russisch gas. Plaatsvervangend president Aleksander Medvedev van Gazprom zei op 3 maart dat zijn bedrijf het marktaandeel in de EU heeft kunnen vergroten, omdat de productie in landen als Groot-Brittannië, Noorwegen en ook Nederland daalt. 'En we zien in deze trend geen verandering.'


De Amerikanen maakten zich al ver voor de Krim-crisis zorgen over het feit dat de EU zich voor de energievoorziening langzaam uitlevert aan Rusland. Een researchgroep van het Amerikaanse Congres concludeerde in augustus vorig jaar dat 'verschillende Europese landen kwetsbaar zijn voor Russische energiemanipulatie'. Daar moeten ook de VS zich zorgen over maken. 'De energievoorziening van Europa is ook van nationaal belang voor de VS', aldus het rapport.


Elektrische heaters

De eigen gasproductie van de EU-landen - met name Nederland - zal in 2035 volgens het IEA (International Energie Agentschap) teruglopen van 180 miljard kubieke meter nu tot nog geen 100 miljard kubieke meter. Daarentegen zal de behoefte aan gas toenemen van de huidige 450 miljard tot 550 miljard. Dat komt doordat wordt verwacht dat door de strengere CO2-eisen kolen niet meer mogen worden gebruikt of vanwege de veiligheid de nucleaire centrales dichtgaan.


In 2009 bleek al eens hoe groot de afhankelijkheid van Russisch gas was. Vanwege politieke strubbelingen kwam het voor de EU bestemde gas Oekraïne niet door. In landen als Roemenië, Bulgarije en Slowakije ontstond al binnen tien dagen een zo groot gasgebrek dat elektrische heaters als warme broodjes over de toonbank gingen. Meteen daarna probeerde de EU die afhankelijkheid van Russische toevoer via één land te breken. Van al het Russische gas gaat nu slechts 50 procent door de Oekraïne-pijplijn tegen 80 procent toen. Dat komt vooral ook door de aanleg van de Nord Stream, de in 2012 geopende pijpleiding voor de aanvoer van Russisch gas via de Oostzee. Dit is echter geen Europees project, maar een Duits-Russisch project waarin ook de Gasunie participeert. Er is in Brussel nauwelijks sprake van een gezamenlijk energiebeleid. Duitsland en Italië, de grootste importeurs van Russisch gas, hebben langjarige contracten afgesloten. Ook landen als Bulgarije, Roemenië, Hongarije en Griekenland hebben elk bilaterale afspraken gemaakt over de afname van Russisch gas. De Amerikanen vrezen dat de EU veel te verdeeld is om een vuist te maken tegenover de twee grote Russische gasbedrijven Gazprom en Rosneft.


In het rapport van het Amerikaanse Congres van vorig jaar wordt gepleit voor diversificatie van de Europese gasvoorziening. Veel hoop was aanvankelijk gevestigd op leveranties via een pijpleiding vanuit Egypte en Libië waar na de Arabische Lente nieuwe democratieën waren ontstaan. Maar de politieke chaos in die landen vormt nu een kink in de kabel. Een ander alternatief is de levering vanuit de Kaspische regio en Centraal-Azië. De VS steunen daardoor ook de totstandkoming van de zogenoemde 'zuidelijke gascorridor' - een buis die via Turkije door de Balkan naar Italië zal lopen. Alleen is de capaciteit van dit project inmiddels teruggebracht tot slechts 10 miljard kubieke meter. Als tegenzet is Rusland bezig met de constructie van een eigen nieuwe pijpleiding door de Zwarte Zee en het zuiden van het land, de zogenoemde South Stream, waarmee het een vijandig Oekraïne omzeilt.


Een ander alternatief is de aanvoer van vloeibaar gas met grote schepen uit verder afgelegen landen als Qatar en vooral Algerije, dat na Noorwegen en Rusland de derde gasleverancier van de EU is geworden. Er zijn inmiddels veel gasificatieterminals langs de kust van Europa waar vloeibaar gas wordt omgezet in gas geschikt voor pijplijnen. 'Maar er zijn er onvoldoende om het uitvallen van Nord Stream te compenseren', aldus Van der Linde. 'LNG-opslag is duurder dan gasopslag of olie-opslag. En we vinden gas al duur.'


Dat probleem doet zich ook voor als de VS hun grote nieuwe voorraden schaliegas naar Europa zouden willen exporteren. 'Dat is economisch haalbaar gezien het feit dat de gasopslag voor aan de oostkust van de VS is geconcentreerd. Maar niet iedereen in Europa staat sympathiek tegenover schaliegas', aldus het rapport van het Congres.


Van der Linde ziet Amerikaans schaliegas sowieso niet voor 2016 of 2017 naar Europa komen. De VS zijn daar nog niet klaar voor. Wat ze zich wel kan voorstellen, is dat de verschillende EU-landen bij escalatie van het Krim-conflict hun eigen plannen aanpassen. 'Groot-Brittannië wil alle kolencentrales sluiten. Duitsland alle kerncentrales. Als de geopolitieke omstandigheden veranderen, kan dat beleid ook veranderen. Het draait bij de energievoorziening uiteindelijk om drie begrippen: betaalbaarheid, beschikbaarheid en schoon.'


Verduurzaming

De grote onzekere factor in het gasbeleid is volgens haar 'verduurzaming'. Omdat het terugdringen van kolen en nucleaire energiecentrales niet zo maar door de wind en de zon kunnen worden gecompenseerd is gas nodig. En de grootste reserves liggen in Rusland.


Rusland heeft echter zelf ook enorme belangen. De export van fossiele brandstoffen levert het land 270 miljard euro aan inkomsten op. Dat is bijna de helft van de totale inkomsten van de staat - geld dat de Russen absoluut niet kunnen missen. In Rusland wordt zelfs gesproken van de 'Dutch Disease', waarbij de situatie van de huidige Russische economie wordt vergeleken met die van Nederland in de jaren zeventig en tachtig toen de structurele problemen werden verhuld door de inkomsten uit gas.


Poetin is zich daarvan bewust. Die grote afhankelijkheid van euro's baart hem zorgen, waardoor de Russen alternatieve markten proberen te ontwikkelen zoals China en Japan. Als door onvoorziene gebeurtenissen de situatie rond de Krim escaleert en uiteindelijk toch de Russische gaskranen dichtgaan - of omdat Europa een boycot afkondigt, of omdat Rusland weigert te leveren - zullen er alleen maar verliezers zijn.


De EU zal de zomer nog wel doorkomen vanwege de in bergingen opgeslagen reserves, maar in het najaar zal de situatie nijpend wordend. Noorwegen zou de productie wat kunnen verruimen, de aanvoer van vloeibaar gas zou kunnen worden vergroot en de VS zouden na 2017 te hulp kunnen schieten. Maar het zal onherroepelijk tot grote spanningen leiden, ook omdat sommige landen (Frankrijk en Nederland) veel meer reserves hebben opgebouwd dan andere (Groot-Brittannië).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden