Analyse

Kunnen kinderen die door afblazen eindtoets een lager schooladvies kregen hun achterstand nog inhalen?

Doordat de centrale eindtoets vorig jaar vanwege de coronacrisis niet doorging, kregen basisschoolleerlingen gemiddeld een lager advies. Inmiddels zit deze lichting in de brugklas. Kunnen zij hun achterstand nog repareren?

Les op een basisschool in Oud-Beijerland tijdens de lockdown, half januari. Basisschoolleerlingen kregen vorig jaar gemiddeld een lager schooladvies. Beeld Arie Kievit
Les op een basisschool in Oud-Beijerland tijdens de lockdown, half januari. Basisschoolleerlingen kregen vorig jaar gemiddeld een lager schooladvies.Beeld Arie Kievit

Vorig schooljaar kregen leerlingen uit groep 8 gemiddeld een lager definitief schooladvies dan in voorgaande jaren. Omdat de centrale eindtoets niet werd afgenomen, was voor meer dan 170 duizend kinderen het advies van de leerkracht leidend. Iemand die eigenlijk havo aankon, kwam nu misschien wel op het vmbo terecht. Vooral meisjes en leerlingen met minder welvarende ouders waren de dupe.

Experts zien de huidige situatie eerder als een uitvergroting van het overheidsbeleid dan als een trendbreuk. In theorie kunnen kinderen met een te laag schooladvies op hun middelbare school alsnog opklimmen tot het niveau waarop ze thuishoren. Maar in de praktijk is die klim eerder een klauterpartij, langs afgronden en obstakels.

‘Padafhankelijkheid’ noemen onderwijskundigen dat. Louise Elffers, die zich als onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam en Hogeschool van Amsterdam al jaren bezighoudt met onderwijskansen, ziet dat het moeilijker wordt om van een ingezette route af te wijken. ‘Het niveau dat je in groep 8 krijgt toebedeeld is steeds bepalender geworden voor het verdere verloop van je schoolloopbaan.’

Klimmen

Ook universitair docent Sara Geven, die kansenongelijkheid in het onderwijs onderzoekt, acht de schooladviezen ‘misschien nog wel meer bepalend dan vaak wordt gedacht’. Leerlingen blijven in de regel steken op het niveau dat hun wordt geadviseerd. ‘Als je advies hoger is dan je daadwerkelijke basisschoolprestaties, dan bereik je ook eerder een hoger niveau. Maar als je advies lager is dan de prestaties, kom je niet zo snel hogerop.’

Voor de klimmers is de onderbouw van de middelbare school cruciaal. ‘Best wel wat scholen hebben in de eerste twee jaar nog brugperiodes’, zegt Geven. ‘Daarna wordt het in het Nederlandse systeem een stuk lastiger.’ Ook Elffers is voorstander van minder rigoureus en minder vroeg selecteren. ‘Nu er dit jaar meer leerlingen zijn die vermoedelijk meer in hun mars hebben dan hun advies suggereert, wordt dat alleen maar belangrijker.’

Het gesegregeerde schoollandschap, met categorale scholen als voorbeeld bij uitstek, maakt klimmen er niet gemakkelijker op. Gescheiden routes hebben volgens Elffers ‘een zichzelf waarmakende voorspelling’ in zich. ‘Een vmbo-leerling krijgt een vmbo-aanbod en wordt op vmbo-niveau uitgedaagd. Als iemand veel beter presteert wordt dat heus wel gezien, maar het is lastig om zo het aangeboden niveau te ontstijgen.’

Brede school

Al sinds een aantal jaar legt de eindtoets bij het schooladvies minder gewicht in de schaal, waardoor onbewuste vooroordelen van leerkrachten een grotere rol spelen. Elffers: ‘Als je de toetsscore niet meeweegt, krijgen leerlingen met minder geschoolde ouders lagere adviezen. En dat is nu ook gebeurd.’

Zo wordt een toch al kwetsbare groep dit jaar extra getroffen. Juist de leerlingen die vaker worden onderschat kunnen met de eindtoets laten zien dat ze wél meer aankunnen. ‘Die hebben de toets nodig om alsnog de kans te krijgen een hoger niveau te proberen.’

De vraag waarom leerlingen met minder geschoolde ouders vaker onderschat worden, ligt gevoelig. We weten het ook niet precies, zegt Elffers. Het lijkt erop dat leraren bij twijfel een lager niveau adviseren vanuit de gedachte ‘anders moeten die leerlingen teveel op hun tenen lopen’ of ‘hun ouders kunnen ze niet helpen’. Kinderen van meer geschoolde ouders krijgen vaker het voordeel van de twijfel. Hun ouders kloppen ook eerder bij de leraar aan voor ophoging van het advies.

Geven hoopt dat middelbare scholen anders naar de huidige brugklaslichting kijken. ‘Houd in de gaten dat deze leerlingen geen eindtoets hebben gehad en dat ze mogelijk met achterstanden binnen zijn gekomen.’ Scholen moeten proberen te ontrafelen wat de potentie van hun leerlingen in een gewonere tijd zou zijn geweest.

Voor de leerlingen die komende zomer de stap van de basisschool naar de middelbare school maken, heeft Elffers nog een laatste advies: ‘Kies een brede school, zodat je kunt op- en afstromen zonder dat je meteen van school af moet en je schoolvrienden verliest.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden