Kun jij dat even joppen?

Wie: Pieter Neuteboom..

Sterk zijn, rustig blijven, goed kunnen kijken en je lang concentreren – dat zijn de eigenschappen waaraan een steenhouwer moet voldoen. Dat stelt Pieter Neuteboom (41), ofwel volgens hemzelf, in steenhouwersjargon: Pieter Ingang.

1. Want:

a. neuten, moet u weten, zijn de twee natuurstenen blokken waarop ouderwetse deurposten (bomen) rusten.

b. vroeger waren de deuren in kerken en kathedralen van notenhout, vandaar.

Hij gebruikt naar eigen zeggen technieken die eeuwenoud zijn, en dat geldt ook voor de hijstechniek. Zijn auto was ingeladen door een heftruckchauffeur, wat een half uur duurde, maar met rolletjes, een koevoet en houten latjes heeft Neuteboom hem in zijn eentje in vijf minuten uitgeladen. Hier ligt de jop, daar een spits, verderop het vuistje. Hij recht even de rug en draait een verse Samson.

2. Verder met het vuistje. Te weten:

a. het dubbeldikke handboek met alles wat een steenhouwer moet weten.

b. de moker.

c. een grove handboor.

3. En wat is de spits?

a. Puntbeitel.

b. Punthamer.

c. Puntig ornament.

4. Als Neuteboom zijn hulp vraagt: ‘Kun jij dat even joppen?’, wat moet er dan gebeuren?

a. Met een moker en een dikke, flauw afgeschuinde, onscherpe beitel een plak van een stenen blok afhalen.

b. Precies hetzelfde, maar dan met een (elektrische) steenzaag.

c. Het karweitje afmaken, de klus (‘job’) klaren.

5. Of stel dat hij zegt: ‘Kun jij die steen voor mij dompen?’

a. Natmaken.

b. Ruw maken.

c. Er een lange balk onder steken en hem daarmee verplaatsen.

d. Er vrijnslagen in aanbrengen.

6. De net genoemde vrijnslagen zijn van die evenwijdig aangebrachte streepjes zoals je aan de voorkant van traptreden tegenkomt. Maar hoe heten diagonale streepjes?

a. Kruisslagen

b. Kathedraalslagen

c. Andreasslagen

7. Wat is in dier voege ‘met de Amsterdamse vrijnslag’?

a. Een slordig slagje

b. Een fijn slagje

c. Steenhouwerslatijn voor met de Franse slag.

Pieter Neuteboom werkt in binnen- en buitenland; ook het werk zelf is afwisselender dan je bij het horen van het beroep steenhouwer zou vermoeden. Twintig jaar zit hij in het vak, en hij zou niets anders willen. Ja, het aan anderen leren, maar daar komen we zo op. Nu is hij in een chique wijk van Amsterdam bezig met een bordes, laatst maakte hij een topgevel voor een grachtenpand, daarvoor herstelde hij een oude trap, voerde hij restauratiewerk uit in de koninklijke wachtkamer op station Hollands Spoor, maakte hij een grafsteen met wapen voor een adellijke familie, en een gevelsteen voor het Italiaanse kasteeltje van Jan Cremer.

Een leren mapje met foto’s getuigt van een aantal recente klussen die hij heeft uitgevoerd. In restauratie ligt zijn hart, maar vanwege de kosten kan niet alles kan in dat geval opnieuw in steen gehouwen worden – hij werkt ook vaak met species, cementsoorten. Een van de fotoseries laat zien hoe het in zijn werk gaat, in dit geval de restauratie van beeldhouwmotieven op een kerkje in Portugal. Igreja Matriz (Monument Nacional) staat er op een bordje. Op oude gravures had hij kunnen zien hoe het er ooit uitzag, daarna hakte hij alle overblijfselen weg, bracht gevlochten stalen verankeringen aan waarop de lijsten rond de afbeeldingen kwamen. Vervolgens werd het reliëf weer opgebouwd, iets groter dan het moest zijn, om het daarna met palenmes en spakmes tot precies de juiste vorm en volume terug te brengen: langzaamaan verschenen er twee messcherpe draken en een vrouwenfiguur.

8. Een palenmes overigens is:

a. klein, met een rond lepeltje en een vierkant lepeltje.

b. lang en rond, in zandsteen kun je er ook mee boren.

9. En een spakmes?

a. Een lang mes om mee te stucen, vlak te maken dus.

b. Een puntig keihard mesje waarmee je kleine stukjes steen kunt verwijderen, wegwippen als het ware, het zogenoemde ‘spakken’.

Neuteboom vertelt dat dit soort restauratiewerk veel weg heeft van plastische chirurgie: ‘Je opereert een neus en dan is het te hopen dat ie na een tijdje de goeie kleur krijgt.’ De samenstelling van het cement is daarom heel belangrijk. In Nederland, zegt hij, is weinig eer meer te behalen: ‘Alles is zo’n beetje klaar.’ Anders is dat in Portugal en Brazilië. Binnenkort vertrekt hij (weer) voor een half jaar naar het land van de samba, waar hij een school voor natuursteenrestauratie opzet. Wat hij hier of elders in Europa verdient stopt hij erin, hij heeft al een leslokaal ter beschikking gekregen. Daarnaast hoopt hij steun te krijgen van bijvoorbeeld Gered Gereedschap, een vrijwilligersorganisatie die gereedschap inzamelt, opknapt en verstuurt naar ontwikkelingsprojecten. De leermethode van Neuteboom: ‘Je krijgt een hele grote ronde rots en die moet vierkant worden, haaks.’ Met zaag en vlakschaaf is dat makkelijk, maar van hem krijg je een puntbeitel en een hamer. Drie maanden is het afzien geblazen, daarna kunnen zijn leerlingen wat en mogen ze beginnen ornamenten te hakken en profielen te maken. Ze zullen leren dat je de oppervlakte van natuursteen stroef kunt maken door die zwaar te verhitten en er een emmer water overheen te gooien, zodat de bovenlaag er in een keer afklapt, ze zullen steensoorten leren (graniet is knalhard, zandsteen is zachter, marmer blust), hoe je moet schareren, en wat een klopper is.

10. Blus:

a. rode kleur.

b. scherf.

c. vale plek.

11. Schareren wil zeggen:

a. beitelslagen zetten.

b. vingers spalken

12. En als laatste een klopper...

a. Een leerling.

b. Een leraar.

c. Een houten hamer.

Zelf heeft hij nog de ouderwetse steenhouwersopleiding gevolgd, nu (‘helaas’) verleden tijd: ‘Tegenwoordig leer je vooral computers en zaagmachines bedienen.’ Hij laat het verschil zien tussen een met de beitel en een zaagmachine gespleten steen en het is inderdaad dat tussen een vioolsolo van Paganini en een ringtone. ‘Een machine schept afstand’, vindt Neuteboom, ‘dat is een heel ander gevoel.’ En ook hij zal altijd leerling blijven. ‘Een steenhouwer raakt nooit uitgeleerd.’

Carel Helder en Mirjam Bosgraaf

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden