Weblog

Kun je leven met een gelogen huidskleur? Lees Ladivine van Marie NDiaye

Huidskleur, afkomst, migratie en ontheemdheid, de magie van culturele genen - dat zijn de even intrigerende als actuele thema's in de nieuwste roman van Marie NDiaye, de succesvolle Frans-Senegalese schrijfster.

Marie NDiaye krijgt in 2009 de Prix Goncourt voor haar vorige roman Trois femmes puissantes (Drie sterke vrouwen). Beeld afp

In de recensies over Ladivine is met bewondering geschreven over de inlevende gaven van NDiaye, het soms virtuoze spel met woorden en formuleringen, haar psychologische inzicht en de magische fantasie, die haar roman (zoals ook in eerder werk) een onverwachte draai geeft. Er is soms wel twijfel of de verandering van mens in hond, of in ieder geval de suggestie dat de geest van twee hoofdpersonen in de ogen van een hond te zien is, geloofwaardig is.

Maar zulke transfiguraties zijn in veel animistische religies in Afrika gewoon. Dit boek gaat vooral over: hoe 'Afrikaans' zijn de nazaten van Afrikaanse migranten in Europa eigenlijk nog?

Natuurlijk tekent NDiaye (Franse moeder, Senegalese vader) ook in aangrijpende taferelen familiebanden, tussen moeders en dochters, en liefdesrelaties - hoe alle personages in wezen onbekenden voor elkaar blijven. Maar die diepere laag van ras geeft de roman spanning en griezeligheid.

'Zwarte' blanke Dolezal
Hoe gevoelig rassenidentiteit ligt, bleek weer deze maand (juni 2015) met de wonderlijke zaak rond de Amerikaanse 'zwarte' activiste Rachel Dolezal, die volgens haar ouders blank is. Het is een omkering van het vroeger in de VS veel voorkomende 'passing', lichtgekleurde zwarten proberen door te gaan voor blank, om zo discriminatie te ontlopen en een beter leven te kunnen leiden.

Volgens de racistische ideologie in Amerika van de vorige eeuw was 'één druppel zwart bloed' voldoende om iemand niet langer als blanke te beschouwen. Ook nu nog wordt bijvoorbeeld Obama gezien als een zwarte president, al is zijn moeder blank. Zo bezien moet Dolezal nog een aardige kans maken iets te vinden in haar stamboom.

De bekroonde Frans-Senegalese schrijfster Marie NDiaye. Beeld afp

Passing is een intrigerend thema in de Amerikaanse literatuurgeschiedenis. NDiaye plaatst dat thema in een nieuwe, Europese context.

De dochter van de Senegalese Ladivine en een blanke Franse vader, die gevlogen blijkt als Ladivine zich in Frankrijk bij hem wil aansluiten, ziet eruit als een gewoon blank meisje. In haar pubertijd breekt ze met haar moeder, doet zich voor als een puur blanke vrouw, verandert haar naam van Malinka in Clarisse, trouwt met een (nietsvermoedende) Fransman en voert diens achternaam Rivière: transformatie voltooid.

In het geheim bezoekt ze haar moeder, een eenvoudige schoonmaakster, eens per maand. Die vertelt ze niets over haar eigen leven.

Je zou het kunnen zien als een extreme vorm van integratie. Om te kunnen meedoen in het blanke Frankrijk kun je maar beter niet een beetje zwart blijven.

Het tolerante Frankrijk van de Franse Revolutie lijkt tegenwoordig meer dan ooit op het oude, racistische Amerika. Kijk naar de toestanden in de 'zwarte' banlieues van Parijs en andere grote steden en ook naar het 'vluchtelingendrama' bij Calais, waar varianten van Afrikaanse sloppenwijken zijn ontstaan.

Vrouw zonder geschiedenis
In de roman van NDiaye is dit allemaal impliciet, dat is het knappe. Maar leven met een geheim is geen stabiel leven. Manlief voelt zich ongemakkelijk en verlaat de voorbeeldige Clarisse toch. Hun dochter, die Ladivine is genoemd terwijl ze geen weet heeft van haar oma, tast in het duister. Ze is een vrouw zonder familie-voorgeschiedenis, blank van huid, maar ongedurig van binnen.

Ze trouwt een Duitser en in het vroegere Oost-Duitsland treft ze een blanke familie van het kleinzieligste soort.

Bij toeval - om de Duitse beklemming te ontvluchten - gaan ze op vakantie in een niet bij naam genoemd Afrikaans land. De tip kwam - vreemd - van haar Franse vader, die auto's naar dat land exporteert. Deze Ladivine wil er ook loskomen van haar verdriet en schuldgevoel over de dood van haar moeder. Clarisse is vermoord door haar nieuwe minnaar.

Deze Freddy Moliger is een kansarme Fransman met een getroebleerde jeugd, die Clarisse wél aan haar Senegalese moeder voorstelt. De twee kunnen goed opschieten. Dat andere Frankrijk van de onderklasse begrijpt de migranten beter dan de elite, maar zo'n man kan je ook zo maar aan zijn mes rijgen.

Passing bij Helen Oyeyemi

De jonge Nigeriaans-Britse schrijfster Helen Oyeyemi nam het verschijnsel 'passing'als thema voor haar roman Boy, Snow, Bird (2014): hoe de uiteenlopende donkerte van huidskleur Amerikaanse families in de vorige eeuw uiteenreet. Een deel van de familie leefde als blank in de ene plaats, de donkerder familieleden woonden elders als zwarte gezinnen. Het lichtgekleurde kind woonde in een blank gezin; de donkere zus werd bij een duidelijk zwarte oom en tante ondergebracht. Die wereld van leugens, geheimen, het ophouden van de schijn en van bizarre ontdekkingen over je eigen familie zet Oyeyemi krachtig neer.

Afrika is de setting van het tweede deel van de roman. NDiaye beschrijft de sfeer als een nachtmerrie van bange toeristen: het is er heet, het hotel is vies, op straat is het niet pluis, de gids in het museum maakt een onbetrouwbare indruk, de koffers zijn op het vliegveld al gestolen en hun kleren zien ze op de markt te koop aangeboden - of lijkt dat maar zo?

Straathond
Hallucineert de labiele Lavinia; gooit haar man die gids, die probeert in te breken, echt van het balkon? Hoe kan die even later dan weer opduiken? Op straat wordt ze herkent: heeft ze een dubbelganger? En waarom voelt ze zich beschermd door een straathond die haar volgt en die een vertrouwde blik in zijn ogen heeft?

Wat zou NDiaye hiermee willen zeggen over 'Afrika'?

Man en kinderen zijn doodsbenauwd, maar Ladivine voelt zich ondanks alle griezeligheid op haar gemak. Ze heeft nog altijd geen idee dat Afrika haar grootmoederland is, maar ze voelt zich ook niet zo blank tussen de Afrikanen als zij in werkelijkheid is. En ook de Afrikanen lijken in haar een verwante te herkennen.

Als het geplaagde gezinnetje wegvlucht naar het Franse expat-echtpaar dat de auto's van vader Richard Rivière verkoopt, deelt Ladivine de opluchting van haar man en kinderen niet. Ze ergert zich aan die blanken en loopt in extatische verwarring voorgoed het bos in.

Afrika laat haar kinderen niet zomaar gaan. De afgedwaalden worden teruggelokt. Passing in Europa loopt niet goed af, zelfs niet voor de generatie later. Dat lijkt toch de moraal van NDiaye's moderne sprookje.

Marie NDiaye: Ladivine. Vertaald uit het Frans door Jeanne Holierhoek en Nini Wielink. Uitg. De Geus. 22,95 euro.

De vertaling van de roman Ladivine. Beeld De Geus
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden