Kuifje zei: 'Aardig van die negers'

Vrijdag is in Brussel het proces begonnen over het 80 jaar oude stripalbum Kuifje in Congo (Tintin au Congo), dat zou 'aanzetten tot rassenhaat'. De Congolese student Bienvenu Mbutu Montondo eiste dat het stripverhaal uit de handel wordt genomen of dat er een strook bij komt waarin de historische context wordt geschetst.

BRUSSEL - Leg je de eerste uitgave uit 1930 naast de herwerkte versie uit 1946, dan zie je hoe Kuifje oorspronkelijk een hoop Afrikaans wild afschiet en hoe dom die zwarten eigenlijk wel zijn.


'Aardig van die negers om ons in triomf naar ons hotel te dragen', zegt Kuifje, nadat een stoet van schaars geklede Congolezen, groot en klein, de reporter van Le Vingtième Siècle na een lange bootreis onder juichkreten naar zijn hotel hebben vergezeld. We schrijven 1930. Hergé heeft dan net één Kuifjeverhaal op de markt gebracht (Kuifje in de Sovjet-Unie), maar zijn papieren held is dan toch al in geslaagd een beroemdheid te worden in zwart Afrika, zo blijkt op de eerste en laatste pagina's van Kuifje in Congo.


Het eigenlijke avontuur van Kuifje in Congo begint op pagina twintig, wanneer de titelheld een kleine zwarte jongen als gids aanstelt: Coco. 'Ja, missie. Goed, missie', blijft hij maar zeggen tegen de grote blanke, met tropenhelm en immens jachtgeweer uitgeruste Belgische stripheld.


Even later richt Kuifje zijn jachtgeweer op een antilope in het riet. Hij vuurt. Mist. Vuurt opnieuw. Mist opnieuw. Althans, dat denkt hij, want wanneer Kuifje gaat kijken wat hij precies geraakt heeft, treft hij een lijkenberg aan van door hem afgeschoten antilopen.


Opgeblazen neushoorn

En daar houdt het allerminst bij op. Een pagina later schiet hij een aap neer, nog enkele pagina's later een gigantische boa constrictor en verderop nog een olifant, van welke ivoren slagtanden hij er onmiddellijk afhakt. Een neushoorn schieten is iets moeilijker, maar niet als je Kuifje heet. De rosse reporter slaagt er in een gat te boren in het pantser, laat er een dynamietstaaf in zakken en blaast het beest op.


Zijn houding tegenover de zwarte gemeenschap is ook niet bepaald fijnzinnig te noemen. Er komen ontelbare verwijzingen naar België en het koloniale bewind in voor, in een schooltje van een missiepost leidt Kuifje de kleine Afrikaantjes in over hun vaderland, België. Wanneer hij even later wordt aangevallen, spreekt hij God aan voor kracht.


Op het moment van verschijnen van Kuifje in Congo- Hergé was toen 24 jaar - kraaide er geen haan naar. De publicatie verliep zonder polemieken en controversen. Pas later leidde bepaalde passages tot consternatie bij zowel blank als zwart.


'Het was een tijd waarin iedereen het normaal vond dat een land kolonies had', verdedigde Hergé zich. 'Bij ons in België had je de koloniale loterij, een levendig negertje dat reclames aankondigde op het filmdoek in de bioscoop, de Koloniënstraat, kroegen die bijvoorbeeld 'De Koloniaal' heetten, piccolo's in hotels waren voornamelijk mensen met een zwarte huidskleur, schoensmeer droeg de naam Négrito.'


Met de jaren verhardde echter de kritiek. Hergé erkende dat de tijden veranderd waren, wuifde Kuifje in Congo weg als een jeugdzonde en besloot, zij het op aanraden van uitgeverij Casterman, zestien jaar na de voorpublicatie in de kinderbijlage Le Petit Vingtième te hertekenen.


Hergé had wroeging over specifieke scènes. 'Het was 1930. Ik wist van het land niet meer dan wat de mensen er in die tijd over vertelden: 'Negers zijn domme kinderen', en 'Ze boffen maar dat wij er zijn'. En naar die normen heb ik de Afrikanen getekend, in de puur paternalistische geest die er in het toenmalige België heerste.'


Fijn zo, maar ook het Kuifje-verhaal uit 1946 was niet meteen verfijnd. De Afrikanen uit dat verhaal zeggen niet langer 'missie' tegen Kuifje, maar 'meneer'. In een nog latere versie zou dat 'massa' worden. Voorts veranderde er niet zo bijster veel.


Wel werden de talloze verwijzingen naar België en politiek geschrapt. Ook de verwijzingen naar het koloniale bewind werden geschrapt, inclusief de scène waarin Kuifje in een schooltje van een missiepost de kleine Afrikaantjes inleidt over hun vaderland België. In de hernieuwde versies wordt België Europa, en Congo Afrika. Ook op de cover. De krantentitels die in de eerste versie opdoken, zoals Het oerwoud, De Afrikaan of De Koloniaal bleven echter behouden in de tweede en zelfs latere versies.


'Negertaaltje'

Ook het 'negertaaltje' bleef min of meer behouden. En de tovenaar draagt nog steeds een pan met steel als hoofddeksel. Kuifje bleef in alle edities echter de grote blanke jager die aasde op jachttrofeeën, met één uitzondering.


Het was de Scandinavische uitgever die er bij Hergé op aandrong om de scène met de exploderende neushoorn te veranderen. Het dier overleefde de aanslag zelfs.


Het einde, waarin op een grote plaat een hele stam ontroostbaar lijkt over het vertrek van missie, massa of meneer Kuifje, bleef in alle edities onveranderd. 'En zeggen dat in Europa alle kleine blanken als Kuifje zijn', zegt een triest iemand. Al is de tekst bovenaan de originele plaat verwijderd. Die luidde: 'Een negerdorp heeft het nieuws zojuist vernomen via de tam-tam-expresse.'


Na anderhalf jaar uitstel en gesoebat, is nu het proces over Kuifje in Congo dan eindelijk begonnen. Gedaagden zijn de NV Moulinsart (beheerder van het Kuifje-nalatenschap) en uitgever Casterman. Bienvenu Mbutu Mondondo, die de Congolese nationaliteit heeft en in België woont, heeft tegen hen een klacht ingediend bij de rechtbank omdat hij vindt dat het stripverhaal racistische uitspraken bevat en dat het uit de handel moet worden genomen.


De timing komt erg ongelegen voor de verdediging van Kuifje. Stilaan trekt zich immers de reclamecampagne op gang voor de The adventures of Tintin: the secret of the unicorn, de langverwachte Kuifje-film van Steven Spielberg en Peter Jackson. Die krijgt op 22 oktober zijn wereldpremière in Brussel.


Bienvenu Mbutu Montondo kreeg kritiek dat hij te weinig rekening houdt met de historische context, maar blijft bij zijn eis.


Hij vindt het vreemd dat de betrokken partijen niet zelf hun fout inzien. In een eerder gesprek met De Morgen zei hij: 'Ze willen geen gezichtsverlies lijden tegenover zwarten en dus weigeren ze het boek aan te passen met bijvoorbeeld een inleiding die de historisch context schetst, iets wat wel al in Groot-Brittannië en de VS voorhanden is. Daar zijn de albums ook niet meer te vinden in de boekenrekken voor de jeugd.'


80 jaar na het eerste verschijnen van Kuifje in Congo moeten de uitgever en de erven zich voor de rechter in Brussel verantwoorden voor racistische passages in het populaire stripboek. Net nu Spielbergs Kuifje-film eraan komt.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden