Kruispunt tussen democratie en leger

Als een eenzame patriarch raakt de Pakistaanse president Pervez Musharraf steeds verder geïsoleerd. In zijn residentie op het militaire hoofdkwartier – hij weigert zijn intrek te nemen in het presidentiële paleis – vecht Musharraf verbitterd voor zijn politieke voortbestaan. Omringd door zijn oude manschappen hoopt de ex-generaal dat de man die hij als zijn opvolger aanwees, generaal Ashfaq Kiyani, hem trouw zal blijven.

Maar onder deze commandant lijkt het leger juist een nieuwe weg te zijn ingeslagen. Sinds zijn aantreden haalde generaal Kiyani al zijn manschappen terug uit de politiek en overheidsfuncties. Volgens zijn doctrine hoort het leger in de kazerne, en niet in het parlement. Een unicum in de geschiedenis van Pakistan, waar generaals bijna vijftig jaar onafgebroken aan de macht zijn.

Opperbevelhebber Kiyani zou zich van zijn voorganger hebben gedistantieerd. Verschillende getrouwen van Musharraf, zoals de directeur van de Militaire Inlichtingendienst, zijn al overgeplaatst naar minder strategische posten.

Tot grote ontsteltenis van Musharraf verbood zijn opvolger Kiyani, een voormalige directeur van de geheime dienst (ISI), zijn militairen om zich met de verkiezingen van vorige maand te bemoeien. Van oudsher hielpen zij de generaals met het vervalsen van de stembiljetten.

De oppositie won vorige maand met een overweldigende meerderheid. En ze eist nu dat de gepensioneerde generaal opstapt als president . Zelf zegt de oud-dictator dat hij eerst ‘het mandaat dat het volk hem gaf’ moet afmaken.

Diplomaat en gepensioneerd luchtmachtofficier Arshad Sami Khan lacht cynisch om Musharraf’s retoriek. Hij herkent het gedrag. Als aide-de-camp werkte hij voor twee dictators in Pakistan: generaal Ayub Khan, de langst zittende dictator (1958-1969) en generaal Yahya Khan (1969-1970). Hij was privésecretaris van premier Zulfikar Ali Bhutto en van diens dochter, premier Benazir Bhutto. Over zijn ervaringen schreef hij het boek ‘Drie presidenten en een hulpje’.

Sami, zoals zijn bazen hem noemden, maakte tot twee keer toe mee hoe de oppositie met steun van het leger de generaals dwong op te stappen. De laatste vijf minuten van generaal Ayub Khan staan op zijn netvlies gegrift. ‘Ik moest hem aansporen zijn aftreden voor de tv bekend te maken. Het volk zat te wachten. De generaal bleef maar dralen in het paleis.’

Een jaar later kwamen er voor het eerst vrije verkiezingen. De oppositie won ze, net zoals afgelopen februari, met een overweldigende meerderheid. Sami Khan ziet de geschiedenis van Pakistan zich voor zijn ogen herhalen. Net zoals nu stond het land ook in 1970 op een belangrijk kruispunt. Zou Pakistan een democratie worden of bleef het leger oppermachtig?

In 1970 was de democratie van korte duur. Het leger dat gewend was de lakens uit delen, greep opnieuw in. Benazir Bhutto’s vader, die toen premier was, werd opgehangen. Zijn privésecretaris Sami Khan vluchtte het land uit.

Volgens Sami zijn er aanwijzingen dat de democratie dit keer wel zal slagen. Dat heeft niet alleen te maken met de neutrale opstelling van de nieuwe legercommandant Kiyani, maar ook met het slechte imago van Kiyani’s soldaten.

Veel Pakistanen lachen in hun vuistje om het slappe gedrag van de soldaten. In de grensgebieden met Afghanistan slaan die voor het minste geweld van de militanten op de vlucht. Ze laten zich zonder enig verzet ontvoeren. De onafhankelijke televisie toonde beelden van bibberende soldaten. ‘Hoe kunnen de generaals een land besturen als hun manschappen elders op de loop gaan?’, zegt Sami Khan.

Kiyani wil het gezag van de strijdkrachten herstellen. Daarnaast heeft hij het Westen beloofd de democratische instituten, zoals de wetgevende macht, in Pakistan te respecteren. De VS hameren op democratie en dreigen anders de economische steun in te trekken.

Niet alle politieke waarnemers zijn ervan overtuigd dat het leger zo gewillig de macht opgeeft. Het leger bemoeide zich de afgelopen vijftig jaar niet alleen met de politiek, maar ook met de economie. Als instituut beschikt het over een zakenimperium ter waarde van miljarden dollars.

‘Het leger zou niet eens de Amerikaanse hulp nodig hebben’, zegt de emeritus hoogleraar Kalim Bahadur van het Zuid-Azië Instituut in New Delhi. Het militaire conglomeraat staat bekend als Milbis, de Militaire Business. Overal heeft deze ‘octopus’ zijn tentakels: in vliegmaatschappijen, wegenbouw, hotels, plantages, onroerend goed.

Onder president Musharraf kregen alle hoge militairen een stuk van de taart. ‘Generaal Kiyani zal de oppositie zijn gang laten gaan, op voorwaarde dat de politici van het militaire zakenimperium afblijven’, voorspelt prof. Kalim. ‘Anders komt hij binnen de legertop onder vuur te liggen.’

In Pakistan danste het volk na de verkiezingen van februari op straat. Net zoals in 1970 na de eerste vrije verkiezingen. Kalim verwacht dat de euforie van korte duur zal zijn, gezien de grote verschillen tussen de politieke partijen. Ook diplomaat Sami Khan waarschuwt de politieke partijen voor stabiliteit te zorgen. ‘Anders voelt het leger zich genoodzaakt opnieuw in te grijpen en herhaalt de geschiedenis zich.’

Pakistaanse Volkspartij stelt keuze nieuwe premier uit

De Pakistaanse Volkspartij (PPP) van de vermoorde oppositieleider Benazir Bhutto, die vorige maand de parlementsverkiezingen won, heeft de keuze van een nieuwe premier uitgesteld. Na een overleg donderdag zei interim-partijleider en Bhutto’s weduwnaar, Asif Ali Zardari, dat de komende dagen in kleine groepen verder wordt vergaderd.

De verwachting was dat de vice-voorzitter van de PPP, Makhdoom Amin Fahim, zou worden genomineerd voor de functie. Hij is de zoon van een van de oprichters van de partij en was lange tijd vertrouweling van Bhutto. Andere kanshebbers voor het premierschap zijn de voormalige parlementsvoorzitter Yousaf Raza Gilani en oud-minister van Handel Chaudhry Ahmed Mukhtar.

Met het uitstel van de premierkeuze blijft ook onzekerheid bestaan over de positie van president Musharraf in de nieuwe regering. Tijdens de verkiezingen heeft hij veel steun van het parlement verloren. Formeel heeft de president de bevoegdheid om de premier te ontslaan en het parlement te ontbinden, maar verwacht wordt dat de nieuwe regering de wet zal aanpassen.

Met de politieke chaos blijven ook de gewelddadigheden in Pakistan voortduren. De Pakistaanse politie heeft donderdag drie mannen gearresteerd die een zelfmoordaanslag in Lahore zouden hebben beraamd. De verdachten droegen vesten met 50 kilo aan explosieven, ontstekingen en ander bommateriaal.

Sinds begin dit jaar zijn meer dan vijfhonderd mensen omgekomen bij aanslagen gepleegd door islamitische strijders. Een aanslag op een marineschool kostte dinsdag aan vijf mensen het leven.

Onder druk van de VS en andere landen die de Taliban bestrijden in Afghanistan heeft Pakistan 100 duizend troepen naar de grensstreken gestuurd. Het geweld is alleen maar toegenomen. Steeds meer Pakistanen denken dat dit alleen kan worden gestopt door te praten met de militanten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden