Kroonjuweel vol kerkhoven en standbeelden

De Krim heeft een bloedige geschiedenis. Vanaf de verovering door tsarina Catherina de Grote heeft Rusland om het gebied gevochten. Oekraïens is de Krim nooit geworden.

Om de Krim is meer gestreden dan goed is voor een regio. Kijk in Sebastopol maar naar al die standbeelden van soldaten met geweren, al die gedenktekens met namen van doden, al die grote monumenten. Bijna alle brede boulevards dragen namen van Russische officieren die hier ooit heldendaden verrichtten en hier vaak zijn gesneuveld. Hoeveel Russen zouden hun leven voor dit schiereiland in de Zwarte Zee hebben gegeven? Veel, weten alle leden van de stevige Russische meerderheid.


Ze zeggen dat elke plek een zwarte doos heeft, een plek die 'de essentie' bevat. In het geval van de Krim moet dat het Panorama Museum zijn, gevestigd in een rond klassiek gebouw op een heuvel in Sebastopol. De eerste versie ervan werd opgetrokken in 1905, de tweede vijftig jaar later. Binnen staat een 115 meter lang, 14 meter hoog rond schilderij à la Panorama Mesdag. Het toont de slag om Sebastopol van 6 juni 1855 - in het heetst van de Krimoorlog. De groene Russische soldaten verdedigen de stad dapper tegen de oprukkende rood-blauwe Fransen. Ze hebben hun doden voor iconen gesleept waarbij kaarsen branden. Een bebaarde priester in zwart habijt rent over het slagveld om de stervenden te zegenen. In 1942 werden al die stervenden nog een keer geraakt toen de nazi's de Krim innamen en het museum plus het canvas aan puin schoten.


Dat is iets typisch: schieten óp een oorlog.


De vijanden kwamen naar de Krim om de Russen te verzwakken middels de vernietiging van hun vloot. Om de vloot ging het een Frans-Brits-Turkse troepenmacht in 1854. Om dezelfde vloot, nu met Sovjet-vlag, ging het de nazi's in 1942. Toen zij Sebastopol omdoopten tot Theodorichhafen, schijnen nog negen huizen overeind te hebben gestaan. Maar de Russische strijdkrachten ter zee waren weerbaar.


Vier jaar geleden kon je in Sebastopol vele donkergrijze Sovjetcruisers in de maten XL en XXL nog gevaarlijk dicht naderen, in motorbootjes waarmee inwoners de vloot toeristisch exploiteerden. Vaak waren oorlogsschepen nog getooid met de oude Sovjet-vlag met de hamer en de sikkel. Ook in straatbeeld waren hamer en sikkel nog goed vertegenwoordigd, al was het wit-blauw-rood van de Russische Federatie dominant.


¿ ¿ ¿


Voor de Krim gaven vele Russen hun leven, op de Krim vermoordden zij vele Tataren. In de late 18de eeuw veroverden troepen van de tsarina Catherina de Grote bijna de gehele noordelijke Zwarte Zee-kust op de Osmaanse sultan in Constantinopel. De Russen troffen hier na de aftocht van de Osmaanse Turken een lokale moslimbevolking die niet blij was met hun komst: de Tataren van de Gouden Horde. Zij hadden op de Krim een eigen Kanaat gesticht en hadden onder de Osmaanse sultan vergaande autonomie genoten. Tsarina Catherina maakte daar korte metten mee. Zij gelastte een russifiseringscampagne. Van overal uit het Russische Rijk werden mensen naar de Krim getransporteerd. Met de komst van de Russen begon een exodus van Tataren.


Tataren die op de Krim bleven, wachtte niets goeds. Onder de tsaren werden ze onderdrukt, onder de Sovjets begon hun vernietiging. In de jaren dertig zette Stalin grote groepen Tataren voor het vuurpeloton. Het wrange gevolg was dat de overgeblevenen de nazi's in 1941 bijna als bevrijders onthaalden. Drie jaar later waren de Sovjets terug op de Krim en namen genadeloos wraak. Krim-Tataren werden aan lantaarnpalen gehangen en op overvolle schepen geveegd die in de Zwarte Zee tot zinken werden gebracht. Vele andere Krim-Tataren werden in veewagons op transport gezet naar Oezbekistan.


Pas tijdens de perestrojka van Gorbatsjov in de late jaren tachtig kregen overlevenden en hun nakomelingen toestemming naar de Krim terug te keren. Het schiereiland lag nu officieel in de Oekraïense Sovjetrepubliek (SSR). In een door Stalins opvolger Chroesjtsjov geïnitieerd decreet van februari 1954 was de autoriteit van de Russische Sovjet-republiek overgeheveld naar de Oekraïense. Dat Chroesjtsjov zelf van Oekraïense origine was, had daarmee te maken. Maar met een paar lijnen op een landkaart, wiste hij geen lange Russische geschiedenis op de Krim uit, en al helemaal geen Russisch bloed.


Veel staatkundige grenzen zijn een product van tekentafels, weinig grenzen waren zo 'tekentafelig' als de grenzen die werden getrokken in de communistische veelvolkerenstaten uit de 20ste eeuw. Dat de Russische vloot door het decreet van Chroesjtsjov in het buitenland zou belanden, was voor de leiders van 1954 niettemin ondenkbaar. De Russische vloot was de Sovjet-vloot. Rusland en Oekraïne waren o zo gelijkwaardige Sovjetbroederrepublieken. Sebastopol werd rechtstreeks vanuit Moskou bestuurd. De Unie van Socialistische Sovjet-Republieken zou voor altijd blijven bestaan.


Het bleek maar tot 1991. De Oekraïense Sovjet-republiek die in september van dat jaar de onafhankelijkheid uitriep, was nog meer dan andere Sovjet-republieken een ontwerp van de tekentafel. Het noordwesten had vóór 1914 tot het Habsburgse Rijk behoord en daarna tot Polen. Met de opmars van het Rode Leger tegen de Wehrmacht rolde Stalin de Sovjet-Unie naar het Westen, en lijfde deze oude Habsburgse territoria in. Die werden in de Oekraïense SSR samengevoegd met territoria die eeuwen in Russische invloedssfeer hadden vertoefd. Chroesjtsjov deed nog er nog een Russisch kroonjuweel bij, de Krim. Maar dat betekende geenszins dat de Krim ook Oekraïens werd.


¿ ¿ ¿


Nooit eerder in de geschiedenis was een grootmacht geconfronteerd met een vloot die van de ene op de andere dag in het buitenland lag. Rusland weigerde de Oekraïense soevereiniteit over Sebastopol te erkennen. In 1997 kwam het tot een verdrag waarin Rusland de marinebasis voor twintig jaar van Oekraïne huurde. In 2004 werd verlenging onzeker toen in Oekraïne de Oranje-revolutie begon en de nieuwe leiders een pro-westerse koers probeerden te varen. In 2010 werd de pro-Russische kandidaat van 2004, Viktor Janoekovitsj, alsnog president. Het eerste wat hij deed was het verdrag met de Russen voor een kwart eeuw verlengen. In het Oekraïense parlement ontploften toen rookbommen, parlementariërs gooiden met eieren en verruilden de dialoog voor een vuistgevecht.


Nog tot 1996 werd Sebastopol rechtstreeks bestuurd vanuit Moskou. Tot dat jaar was Sebastopol ook een gesloten stad, alleen toegankelijk met een speciaal pasje. Anderhalf decennium later was het in deze stad nog steeds lastig mensen te vinden zonder familie bij de Russisch marine. Tot 1996 kon je je hier niet vestigen als je wat anders deed. Aan de kade van Sebastopol hingen nog steeds zwart-witfoto's van soldaten van het Rode Leger. Aan de ene kant stond een lange zuil met een medaille, daarachter een fors standbeeld van twee soldaten van het Rode Leger die op zee uitkijken. De een hield zijn geweer in de lucht, de ander had het naar het water gericht. 'Op de Krim klopt het hart van Rusland', wordt er wel gezegd.


De Krimoorlog is de eerste oorlog die fotografisch is vastgelegd. De Britse fotograaf Roger Fenton maakte 300 tot 400 foto's van de Krimoorlog, die duurde van 1853 tot 1856. Fenton ontwikkelde zijn foto's ter plekke in een mobiele donkere kamer. Houtgravures van zijn foto's werden gepubliceerd in The Illustrated Londen News. Critici stellen dat Fenton geen oorlogsverslaggever mag worden genoemd omdat hij alleen de positieve kanten van oorlog liet zien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.