Kroniek van een uitgestelde dood

Eén blik op de electorale kaart van 9 juni volstaat om te begrijpen waarom CDA-leider Verhagen zich in de armen van Wilders heeft gestort. Het was pure overlevingsdrift, sinds de PVV-meeuw boven Brabant en Limburg vliegt. 21 CDA-zetels is een historisch dieptepunt. De 'partij die tegenstellingen overbrugt' (Klink) is verpulverd of door stasis verwoest. Het is nu noord tegen zuid, Den Haag tegen provincie, mastodonten tegen jongeren, rooms tegen gereformeerd, multiculti tegen islamkritiek.

Wordt dit vandaag het CDA-congres dat niet zozeer de deelname aan het kabinet Rutte alswel de christen-democratische ondergang bezegelt? De dood van de christen-democratie is al veel te vaak voorspeld. Maar dit keer lijkt het menens.


De aanleiding is uiteraard die vernietigende uitslag. Daaraan vooraf gaat het technocratische regime van Balkenende, die allang niet meer bereikbaar was en zich omringde met een klein kringetje getrouwen. De nare omgangsvormen waarmee tegenkantende partijgenoten nu kennismaken, waren al eerder bekend bij voorheen de coalitiegenoten van de PvdA en de media.


Balkenende was een langdurig incident. Daaronder ligt de longue durée van de christen-democratische neergang. Grote christelijke partijen hebben overal in Europa enorme klappen gekregen. In het geseculariseerde Frankrijk al in de jaren vijftig, in Italië werd de Democrazia Cristiana in 1992 weggevaagd, in Oostenrijk, Zwitserland en zelfs Duitsland gaat het slecht.


In Nederland zou je kunnen spreken van een uitgestelde dood. In 1994 moest het CDA net als nu een halvering incasseren. Maar ook de PvdA kreeg toentertijd grote klappen. Bolkestein brak door met de VVD, en het verkiezingsthema was ook toen immigratie. De politicologen Aarts en Thomassen dateren het tastbare eind van de verzuiling in dat jaar, mensen gingen 'eindelijk kiezen' volgens hun eigen voorkeur.


Daarna is het CDA lang onder de radar doorgevlogen. Eerst ging alle aandacht uit naar Paars en waren de christen-democraten stilletjes aan het 'herbronnen'. Vervolgens kon Balkenende op kousevoeten naar de macht sluipen, terwijl de media gebiologeerd waren door Fortuyn en het falen van links.


Intussen maakte het CDA net zo'n ontluisteringsproces door als de PvdA, misschien erger. Ook de christen-democratie luisterde slecht naar de kiezers. Het kader las Trouw, de kiezers de Telegraaf. Ouderwetse volkspartijen onder bezielende leiding, dat lukt allang niet meer. Hoog en laag, links en rechts, iedereen eendrachtig onder moeders partijparaplu - het is afgelopen.


Het is lang verborgen gebleven door wat Alexander Pechtold afgelopen zondag in de Abel Herzberglezing 'het vermolmde karakter van de democratie' noemde. Je ziet een stevige eiken balk, maar als je ernaar wijst verkruimelt het ding voor je ogen.


Is er in de nadagen van het oude al vagelijk iets van een nieuwe politieke formatie te bespeuren? Herman Wijffels kwam op televisie niet verder dan combinaties van de huidige partijen, VVD en CDA samen, PvdA met SP, GroenLinks met D66. Dat ziet er meteen al slaapverwekkend uit.


In Italië volgde Berlusconi de christen-democraten op. Hij is niet ouderwets of belachelijk zoals wij denken, maar hij is ons voorland. Verguisd door links, populair op rechts. Hij is niet primair topdown-bestuurder maar bottom up-volksvertegenwoordiger. Populist, zouden wij zeggen. En vooral: hij beheerst de media.


Het medium is de boodschap, weten ze ook bij de PVV. Wilders beheerst weliswaar niet de 'staatsomroep' zoals Berlusconi. Wel het internet. Partijcoryfee Martin Bosma wist vorige week (Uitgelicht, 25 september) overtuigend uit te leggen dat de PVV zonder internet niet zou hebben bestaan. Via de eigen site kan de PVV mensen bereiken die anders via de omroep of de krant 'eerst vier keer het woord extreemrechts te verduren zouden krijgen'. Hetzelfde voordeel geldt voor het in politieke kring zo populaire twitter: 140 tekens de wereld inschieten, zonder bepoteling door de media.


Alles wat bemiddelt tussen politieke boodschap en kiezer, zit in de weg. Om te beginnen de partijstructuur. Hoezeer een partij met leden en congressen achterhaald is, kun je vandaag zien. De CDA-mastodonten die tegen Verhagen opponeren, doen niet eens de moeite om naar Arnhem te gaan. Ze weten dat het zinloos is, aangezien bezwaren op zulke congressen onmiddellijk door het bestuur worden gladgestreken.


Anders gezegd: de ledenstructuur is niet de voorwaarde voor democratie, maar zit democratie juist in de weg. De toekomst is aan degene met direct contact met de kiezer. Aan de Berlusconi's van deze wereld.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden