Krommenie: einde van krakerscultuur

Krommenie was in de jaren tachtig een broeinest van links activisme. Nadat krakers in 1984 de oude gasfabriek bezetten, werd het klimaat opener. Maar de fabriek moet tegen de grond....

Soms zie je het opeens staan achter op een T-shirt of op een concert-affiche, verstopt in het lijstje met tourdata van een buitenlandse band: Krommenie. Ingeklemd tussen Brussel en Hamburg staat het er echt. Het is het tastbare bewijs van het bestaan van De Groote Weiver, kraakpand en cultureel centrum.

Binnenkort zijn dit soort lijstjes misschien de laatste herinnering aan een van Nederlands oudste grote kraakpanden. De in 1984 gekraakte voormalige gasfabriek van Krommenie moet volgend jaar tegen de vlakte. De gemeente Zaanstad wil het vervuilde terrein saneren en er huizen bouwen.

‘Het is vreselijk als dit verdwijnt’, zegt voormalig kraker Edo Schots. Enkele weken nadat de gasfabriek destijds was gekraakt, meldde hij zich aan de voordeur. Vraag hem niet waarom, maar hij wist dat er iets bijzonders ging gebeuren. ‘Daar moest ik bij zijn’, zegt Schots.

De krakers lieten niet alleen Schots binnen. Ze zetten de deuren van de gasfabriek open voor de hele Zaanstreek. De Groote Weiver kreeg een kringloopwinkel, een bar, een drukkerij, een zaal met een podium waar bandjes, dichters en politici konden optreden, en een werkplaats. Het kraakpand groeide uit tot een begrip.

Bijna twintig jaar bleef Schots in het pand wonen. Hele generaties jongeren zag hij er voorbij komen. Als bewoner, maar vooral als bezoeker. Krommenie, een dorp waar in de winkelstraten muzak uit luidsprekers kabbelt, heeft zijn jeugd niet meer te bieden dan een handjevol kroegen. Schots: ‘Maar hier kunnen ze zichzelf zijn en creatief wezen.’

Het ontging de gemeente Zaanstad allemaal niet. Ze huurde zelfs een kantoortje bij de krakers – terwijl de gasfabriek gemeentebezit is – om een jongerenwerker neer te zetten. En tot voor kort stond in de cultuurnota’s dat De Groote Weiver ‘niet weg te denken is’ uit de Zaanstreek.

‘De sanering van het terrein kan helaas niet zonder sloop’, zegt Henk van de Velden van de gemeente Zaanstad. ‘Maar de functie van De Groote Weiver is op zichzelf heel goed. Die willen we graag behouden.’

De gemeente heeft daarom een alternatieve locatie aangeboden. Maar de krakers zijn niet overtuigd van de noodzaak tot slopen en hebben een advocaat in de arm genomen. Op de nieuwe locatie kunnen ze niet wonen en zouden ze een huur van minimaal 15 duizend euro per jaar moeten betalen. Met de bar, de kringloopwinkel, de concertzaal en wat gescharrel in oud ijzer wordt momenteel net voldoende verdiend om quitte te spelen.

Subsidie krijgt De Groote Weiver niet. Alle activiteiten worden door vrijwilligers georganiseerd. Artiesten treden op tegen een onkostenvergoeding, een maaltijd en eventueel een plekje om hun slaapzak uit te rollen.

Voor de vijftig vrijwilligers is het soms even wennen aan de bedrijfscultuur, vertelt theatertechnicus Vincent Palmboom. Uitgaven moeten worden voorgeschoten omdat niemand zich meer de pincode van het bankpasje kan herinneren; er wordt al tien jaar gediscussieerd over de plek waar een condoomautomaat moet hangen.

‘Maar als je goed lobbyt, kan hier alles’, zegt Palmboom. Zelf organiseert hij al jarenlang de wekelijkse filmavonden. Hij vertoont vooral onbekende en ‘een beetje vreemde’ films die zelfs het filmhuiscircuit niet halen. Of zijn publiek er blij mee is of niet. ‘Cultuur moet je erin rammen’, luidt zijn motto.

De bezoekers van De Groote Weiver ondervinden het even later aan den lijve. In het concertzaaltje waar in het weekend nog een punkband stond te beuken, klinkt nu Debussy. Met dank aan Palmboom. Het is tijd voor de wekelijkse buurtmaaltijd. De tafels staan feestelijk gedekt met servies uit de kringloopwinkel en wie wil kan aanschuiven. Voor 4 euro wordt een vegetarische maaltijd geserveerd. Help mee met afwassen en je eet gratis.

‘Dit is toch hartstikke leuk?’, wil ‘gast aan tafel’ en beginnend ondernemer Gert (39) weten. Zelf heeft hij er liever een stukkie vlees bij, maar eerlijk is eerlijk: ‘Dat vegetarische is best lekker!’ En zo kun je ook als je wat minder te besteden hebt tenminste een keertje uit eten.

‘Het is jammer dat ze nu commercieel moeten worden om uitzetting te voorkomen’, vindt Gert. De prijzen zijn onlangs verhoogd om de advocaat te betalen. Gert: ‘Als ik de centen had, dan kocht ik de hele zooi. Inclusief de smerigheid in de grond.’

Zo komt de dreigende sluiting telkens weer ter sprake. Maar de vrijwilligers, bezoekers en krakers laten hun avond niet verpesten. Na de buurtmaaltijd is er poëzie. Stadsdichter Jacob Passander draagt een gelegenheidsgedicht voor: ‘We nemen er nog eentje, voor de boel wordt gesloopt.’ In de keuken drogen de afwassers de laatste borden af. Aan de bar rijmt iemand voor zich uit: ‘De Groote Weiver? Dat is de Groote Blijver!’

Ook agent is welkom

Krommenie was in de jaren tachtig een broeinest van links activisme. Er was een plaatselijk anti-fascistisch ‘komitee’ en PSP en CPN waren populair. In buurthuis De Snuiver kwam iedereen bij elkaar.

In De Snuiver zag ook de Kraakbond Zaanstreek-Noord het licht. Wekelijks vergaderde de bond er over de panden die nog konden worden bezet in Krommenie en omgeving. In juni 1984 werden in De Snuiver de plannen geboren om de leegstaande voormalige gasfabriek en gemeentewerf aan de Weiver 37 te kraken. Het was de grootste kraak die de bond ooit zou doen, uitgevoerd door een ‘bezettingsmacht’ van twintig man.

Van meet af aan was het de bedoeling dat De Groote Weiver – vernoemd naar de roemruchte Grote Keizer in Amsterdam – een open en toegankelijk kraakpand zou zijn. Iedereen kon er binnenlopen, tot de dorpsagent aan toe.

Behalve een culturele taak had het kraakpand een politieke functie. Links Krommenie verruilde De Snuiver voor De Groote Weiver. In 1994 werd er de partij ROSA opgericht, die momenteel twee zetels in de gemeenteraad van Zaanstad bezet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden