Kroatische oppositie vreest rehabilitatie van fascisten 'Kroatië is geen fascistisch land'

Franjo Tudjman, die zeker lijkt van herverkiezing als president van Kroatië, heeft een nieuwe kijk op de Kroatische geschiedenis. In de Tweede Wereldoorlog zouden de fascistische ustasja's en de communistische partizanen gevochten hebben voor hetzelfde doel: een onafhankelijke Kroatische staat....

BART RIJS

Van onze correspondent

Bart Rijs

OMIS

Op een kerkhofje in het zuiden van Kroatië dat uitkijkt op de azuurblauwe Adriatische Zee staat een nieuw grafmonument. Een rechtopstaand massief blok steen suggereert eenheid en kracht. Daaronder, toegedekt door de aarde, rusten ruim honderd soldaten van het fascistische Kroatische leger uit de Tweede Wereldoorlog zij aan zij met twee van hun oude vijanden, de communistische partizanen.

Hun begrafenis werd bijgewoond door enkele hoge Kroatische beambten, parlementsleden, officieren en katholieke priesters. Op alle doodskisten lag een Kroatische vlag. De ceremonie paste in de verzoeningspolitiek van de Kroatische president Tudjman, die de fascistische strijders en de partizanen voorstelt als patriotten die eigenlijk voor hetzelfde doel vochten: een onafhankelijke Kroatische staat.

De nieuwe kijk op de geschiedenis heeft geleid tot een sluipende rehabilitatie van de Kroatische fascisten - de ustasja's - en hun leider Ante Pavelic, zeggen intellectuelen, oppositiepartijen en oud-partizanen.

In het onafhankelijke Kroatië, dat bestond van 1941 tot 1945, werden joden, Serviërs, zigeuners en anti-fascisten meedogenloos vervolgd. De prominente Kroatische historicus Ivo Banac schat dat er 120 duizend mensen zijn omgekomen in de concentratiekampen van de ustasja's.

De Kroatische president Tudjman vocht zelf aan de kant van de partizanen, maar bekeerde zich door zijn historische onderzoek naar de gebeurtenissen in de Tweede Wereldoorlog tot een vurige Kroatische nationalist. Vorig jaar stelde hij voor Pavelic, die stierf in ballingschap, in Kroatië te begraven. De poging van de fascistenleider om een onafhankelijke staat te creëren, zei Tudjman, 'bevatte positieve elementen, al moet ook worden erkend dat hij bij de uitvoering van zijn politiek verschrikkelijke fouten heeft gemaakt.'

Het is niet moeilijk om in Kroatië ustasja-symbolen te vinden. De boekhandels verkopen de memoires van Pavelic en zijn portret prijkt in winkels en cafés. De Kroatische munt, de kuna, en het Kroatische wapen, een rood-wit geblokt schild, stammen uit de middeleeuwen maar kregen hun bekendheid doordat ze werden gebruikt door de ustasja's. De vele duizenden straten die waren vernoemd naar partizanen, zijn omgedoopt, en in enkele gevallen getooid met de namen van fascistische functionarissen. In de officiële schrijftaal zijn termen geïntroduceerd die voor het eerst werden gebruikt in het Kroatië van de vroege jaren veertig.

Ivan Fumic bladert door een boek met foto's van monumenten voor het verzet in de Tweede Wereldoorlog. 'Bijna drieduizend zijn er opgeblazen, het merendeel door het leger. Voorzover ik weet, is niemand daarvoor gestraft of zelfs maar ondervraagd.'

Fumic vocht als jongen met de partizanen in het noorden van het land, maakte carrière in het Joegoslavische Volksleger en is tegenwoordig voorzitter van de Stichting Anti-fascistische Strijders in Kroatië. Hij krijgt een veel kleiner pensioen dan de voormalige ustasja's. De Kroatische Hoge Raad wees een appèl over de ongelijke behandeling van de hand. 'Partizanen zijn tweederangs burgers geworden', klaagt Fumic.

Vooral in het Kroatische leger heerst nostalgie naar de tijd van Ante Pavelic. Minister van Defensie Gojko Susak gaat er prat op dat zijn vader een ustasja was; hij werd eens betrapt door de televisiecamera's toen hij bij de Sinjska Alka, een jaarlijkse folkloristische manifestatie in het stadje Sinj, de Hitlergroet bracht. In sommige kazernes hangen portretten van Pavelic en sommige rangen worden aangeduid met dezelfde termen als bij de ustasja's.

Een herdenking voor de stichting van de fascistische Kroatische staat werd in 1994 in Split bijgewoond door drie generaals. En in mei werden er bij een militaire parade - naast die van de partizanen - twee vlaggen meegedragen van het leger dat aan de kant vocht van de fascisten.

De in Kroatië zeer invloedrijke katholieke kerk steunt Tudjmans verzoeningsdenken stilzwijgend. De Roomse clerus werd in het Kroatië van Pavelic met respect behandeld, terwijl ze door de communisten vooral in de decennia na de oorlog fanatiek werd vervolgd. Een Dominicaner priester die in Zagreb een mis opdroeg voor Pavelic kwam er vanaf met een broederlijke vermaning van de kardinaal.

Kroatië is niet het enige land in Europa dat worstelt met zijn oorlogsverleden. Oostenrijk, Frankrijk en in mindere mate ook Nederland kunnen moeilijk verwerken dat een deel van de bevolking collaboreerde met de fascisten. De meerderheid van de Kroaten - zowel tijdens de Tweede Wereldoorlog als nu - moet weinig hebben van de ustasja's. Maar Kroatië verschilt van andere landen omdat het neofascisme zich niet beperkt tot extremistische partijtjes.

'Kroatië is geen fascistisch land', schreef het onafhankelijke weekblad Tjednik onlangs. 'Maar het is waar dat vandaag de dag niet alleen individuen maar ook sommige politieke en sociale groeperingen extreem-rechtse uitlatingen doen, zowel privé als bij officiële gelegenheden, zonder dat er enige reactie komt van de overheid.'

Begin jaren negentig konden tien- tot twintigduizend Kroatische emigranten terugkeren naar hun vaderland: de oude ustasja's, die waren gevlucht aan het einde van de Tweede Wereldoorlog, en hun nakomelingen. Enkelen hadden in Canada, Australië of Nieuw-Zeeland hun fortuin gemaakt. 'Zij financierden Tudjmans eerste verkiezingscampagne en veroverden buitensporig veel invloed in zijn partij en later in de staatstop', zegt de hoogleraar politieke filosofie en mensenrechtenactivist Zarko Puhovsky. 'Ze vormen nog altijd een politieke en economische lobby die Tudjman niet kan negeren.'

De ideeën van de oude ustasja's wonnen onvermijdelijk terrein nadat Kroatië in 1991 werd aangevallen door het Joegoslavische Volksleger, dat zich beschouwde als erfgenaam van de partizanen. Bijna zevenduizend Kroaten, meest burgers, kwamen om het leven .

Tudjmans idee-fixe dat de ustasja's eigenlijk patriotten waren, is de zoveelste poging tot geschiedvervalsing in het voormalige Joegoslavië. De kleine joodse gemeenschap in Kroatië, de veteranen en de Sociaal Democratische Partij protesteerden hevig tegen zijn plan om fascisten en anti-fascisten samen te begraven. De twee partizanen die op het kerkhofje van Omis met de ustasja's liggen begraven, werden zonder medeweten van de nabestaanden uit hun graf gelicht.

De rehabilitatie van de ustasja's vormt een obstakel voor de ambities van Kroatië toe te treden tot de Europese Unie en de NAVO, en draagt bij aan het autoritaire klimaat in het land. Een van Tudjmans tegenstanders in de strijd om het presidentschap werd tijdens een verkiezingsbijeenkomst neergeslagen door een kapitein van een elite-eenheid van het leger, die schreeuwde: 'Ik ben een Kroatische ustasja! Lang leve Ante Pavelic'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden