ReportageIgor Tuleya

Kritische Poolse rechter Tuleya blijft recht spreken

Igor Tuleya (50) zou maandag horen of hij zijn immuniteit kwijtraakt. Dat zou betekenen dat de kritische Poolse rechter strafrechtelijk vervolgd kan worden. Op het laatste moment werd het oordeel uitgesteld. 

Poolse rechter Igor Tuleya (midden) en zijn advocaten.Beeld Piotr Malecki

De Poolse rechter Igor Tuleya gaat niet naar binnen bij de Hoge Raad in het centrum van Warschau. Niet omdat hij bang is, benadrukt hij. Maar Tuleya erkent de tuchtkamer die hem vandaag heeft opgeroepen niet en dus blijft hij buiten, tussen de zware, groen uitgeslagen deuren van de Hoge Raad aan de ene kant en politieagenten die de demonstranten tegenhouden aan de andere kant.

Het verhaal van Igor Tuleya (50) is net een thriller, zegt een collega-rechter van Poolse rechtersvereniging Iustitia tegen de demonstranten die zich maandag voor de Hoge Raad hebben verzameld. Hij heeft als rechter acht tuchtzaken aan zijn broek gehad, vooral voor kleine dingen, zoals kritische uitspraken op het podium van een rockfestival. Daarmee zou hij als rechter zijn boekje te buiten gaan door zich met politiek te bemoeien. Tuleya vindt die gedachte absurd. ‘Ik maak gebruik van mijn vrijheid van meningsuiting. En ik heb het niet over politiek, maar over de wet, over de rechtsstaat.’

Nu dreigt hij zijn immuniteit als rechter te verliezen. Het Poolse OM heeft in januari hiervoor een motie ingediend bij de zogenoemde tuchtkamer van de Hoge Raad. Die wees de motie af in juni, maar het OM ging in hoger beroep. Als Tuleya zijn immuniteit kwijtraakt, kan hij strafrechtelijk worden vervolgd. Er wordt gevreesd dat dit een afschrikwekkende werking gaat hebben op andere rechters en hen ervan zal weerhouden onafhankelijk recht te spreken.

Niet onafhankelijk

De tuchtkamer is een controversieel orgaan dat in 2017 door de Poolse regering onder leiding van de rechts-populistische partij PiS werd gecreëerd. Rechters kunnen door deze kamer met een tuchtprocedure worden gestraft en bijvoorbeeld hun pensioen kwijtraken. In april dit jaar oordeelde het Europees Hof van Justitie dat de tuchtkamer niet onafhankelijk is omdat de leden worden benoemd door een politiek partijdig orgaan, gedomineerd door rechters die loyaal zijn aan de regering. Het Hof sommeerde de Poolse regering de activiteiten van de tuchtkamer te staken, maar dat weigert ze.

‘Het zijn niet eens echte rechters die in de tuchtkamer zitten’, zegt jurist Magda Smolińska, die maandagochtend al vroeg staat te demonstreren. De charismatische Igor Tuleya, van wie ze een dubbelportret vasthoudt, dát is een echte rechter. De 42-jarige Smolińska, met een linnen tasje waarop in het Pools staat ‘eet bieten, geen biggen’ is idolaat van hem. Als rechters vervolgd kunnen worden, is de onafhankelijke rechtspraak in het geding, zegt ze. De rechterlijke immuniteit is volgens Smolińska een laatste barricade. ‘Als dat verdwijnt, kan niemand ons meer beschermen tegen de overheid.’

Hierbij heeft ze haar hoop onder meer op de Europese Unie gevestigd. ‘Ik hoop dat ze meer voor ons kunnen doen, door sancties bijvoorbeeld.’ Ze is niet de enige. Bij het protest, waarbij meerdere rechters hun solidariteit betuigen aan Tuleya, klinkt de roep voor een actievere houding van de EU. ‘Laat dit een wake-up call zijn voor de Europese Commissie. Is dit soms geen Europees land?’, vraagt een rechter aan het publiek.

Zeer problematisch

Vorige week nog publiceerde de Europese Commissie voor het eerst een rapport over de rechtsstaat in elke EU-lidstaat. Polen kwam er, net als Hongarije, slecht van af. Onder meer de tuchtkamer wordt als zeer problematisch gezien. De rapporten verschenen in dezelfde week dat in Brussel opnieuw de discussie werd aangezwengeld of de miljoenen aan EU-subsidies moeten worden gekoppeld aan de staat van de rechtsstaat in die landen.

Kees Sterk, oud-voorzitter van het Europese Netwerk voor de Raden van de Rechtspraak, vindt het goed dat die rapporten er zijn. ‘Maar het veronderstelt dat iedereen gelooft in onafhankelijke rechtspraak en bereid is op dat gebied verbeteringen door te voeren. Dat is in Polen noch in Hongarije het geval.’ 

De Europese Commissie ontbreekt het niet aan instrumenten om iets te doen, maar vooral aan politieke wil, stelt Sterk. ‘Von der Leyen wil niet de confrontatie aan met Polen en Hongarije’. 

Zolang een rechtvaardige rechtspraak geen grondvoorwaarde voor EU-lidmaatschap is maar een onderwerp van politieke handelingen, kunnen lidstaten als Polen hun gang gaan, aldus Sterk. Ze hebben als lidstaat immers vetorecht. Tuleya heeft weinig fiducie in de EU. ‘Ze doen niets’.

Afleidingsmanoeuvre

Na anderhalf uur protesteren komt het nieuws naar buiten dat de zaak wordt opgeschort tot 22 oktober. Een van de rechters is gewisseld en de vervanger moet zich nog voldoende inlezen in het dossier. Het is duidelijk niet wat de demonstranten hadden verwacht. Tuleya is allesbehalve opgelucht. ‘Een afleidingsmanoeuvre’, noemt hij het. ‘En ondertussen slopen ze de rechtstaat.’ De demonstranten druipen af.

Volgens Marcin Matczak, hoogleraar constitutioneel recht aan de universiteit van Warschau, kan er natuurlijk een technische reden zijn voor het uitstel, zoals in dit geval een rechter die zich nog moet inlezen. ‘Maar het kan ook een vorm van berekening zijn.’ Bijvoorbeeld uit angst voor de maatschappelijke reactie op de beslissing om Tuleya’s immuniteit weg te nemen. ‘We zien steeds vaker dat dit soort besluiten wordt uitgesteld. Het laat ook zien dat wettelijkheid geen enkele rol speelt.’

Matczak denkt dat het nog steeds twee kanten op kan voor Tuleya. ‘De eerste optie is dat hij zijn immuniteit behoudt, net als in juni.’ Dat kan een manier zijn om te laten zien dat de tuchtkamer een neutraal orgaan is. ‘Of ze nemen zijn immuniteit weg. Daarmee doet de tuchtkamer precies waarvoor het is bedacht. Maar voor Polen zou dat een juridische en politieke ramp zijn.’ 

Tuleya zelf denkt dat hij zijn immuniteit gaat verliezen. ‘En dan gaan ze me vervolgen. Daar ga ik niet aan meedoen. Ze zullen geweld moeten gebruiken.’ En tot die tijd? ‘Ik blijf aan het werk: recht spreken.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden