analysekritiek op corona-app

Kritiek uit alle geledingen over haasttraject corona-app

Temperatuurcheck op het vliegveld van Bangkok, Thailand.Beeld EPA

Bedrijven hadden tot dinsdagmiddag 12 uur de tijd om bij het ministerie van VWS voorstellen in te dienen voor apps die moeten helpen bij het traceren van besmettingen. En over een paar dagen moet al een eerste versie klaar zijn. Haastwerk, vinden critici.

De ethicus

‘Surveillance is permanent in zijn effecten, ook al is het discontinu in zijn actie.’ Deze woorden van de Franse filosoof Michel Foucault staan boven aan de brandbrief die zestig vooraanstaande academici op het vlak van ethiek, recht en computerwetenschappen maandag publiceerden. Hun boodschap is helder: ook al is de door de overheid gewenste corona-app tijdelijk, de effecten zijn permanent. Initiatiefnemer Catelijne Muller (voorzitter Allai en lid van de EU High Level Expert Group on AI) noemt het tijdpad van het ministerie ‘schrikbarend kort’. Al eind deze maand moet de app beschikbaar zijn. En dat terwijl er nooit goed is nagedacht over het nut, de werking en de effectiviteit van zo’n app.

Als er al een corona-app komt, dan is de impact ervan op alle vlakken groot, zegt Muller. Nog los van de privacy: wat gebeurt er met iemand die via zijn app te horen krijgt dat hij in contact is geweest met een besmet iemand? Moet hij dan thuisblijven? Wat doet dat met iemands psyche? Of, concreter: kan iemand dan blijven werken? Gaat de app fungeren als digitaal toegangskaartje voor bijvoorbeeld een restaurant of concert? 

Er staan kortom nogal wat fundamentele zaken op het spel. ‘Juist in crisistijd moeten we goed nadenken over de gevolgen van zo’n app’, zegt Muller. Ze waarschuwt voor een uit Silicon Valley overgewaaid tech-optimisme waarbij apps de oplossing zijn voor alles. ‘De mogelijkheid moet open blijven staan dat zo’n app er helemaal niet komt. Baat het niet, schaadt het niet, gaat hier niet op. Het schaadt misschien wél.’

De medisch statisticus

Ook Maarten van Smeden (onderzoeker bij het UMC Utrecht) maakt zich grote zorgen over de ‘enorme haast’ waarmee de app ineens klaar moet liggen. ‘In de geneeskunde hebben we de goede gewoonte dat we een uitgebreide toetsingsfase doorlopen. Dat is niet voor niets.’ Van Smeden noemt het ‘buitengewoon onverstandig’ als die omwille van de snelheid nu ineens wordt overgeslagen. De maatschappelijke gevolgen van een mogelijke verplichte quarantaine zijn immers aanzienlijk. 

Volgens de statisticus zijn er twee grote problemen met een covid-app. Het eerste is dat zo’n app alleen werkt in combinatie met uitgebreide en betrouwbare testen. ‘We kunnen niet iedereen testen. En de testen die we op dit moment hebben, missen nog wel eens wat.’ Het gevolg: de nodige ‘vals negatieven’. Dat maakt ook een app weinig betrouwbaar.

Maar zelfs als het lukt om iedereen te gaan testen, liggen problemen op de loer. Dan in de vorm van ‘vals positieven’.  Van Smeden: ‘Hoe weet de app wat voor maatregelen ik heb genomen toen ik in de buurt van een besmette persoon was?’ Een app meet alleen de afstand, niet of er een muur, mondkap of compleet ruimtepak tussen twee mensen stond. En daarnaast: ‘We weten niet eens goed wanneer iemand precies besmettelijk is.’ Juist met al deze voorzienbare beperkingen is het volgens Van Smeden van essentieel dat zo’n app uitgebreid wordt getest om te kijken wat de effecten zijn op de samenleving.

De ondernemer

Een van de bedrijven die een voorstel heeft ingediend is  app-maker Doop. Zaterdag voor Pasen kwam het ministerie met de tender, dinsdag om 12 uur moesten alle voorstellen zijn ingediend. Marcel Roorda van Doop (dat eerder onder andere de NS-app maakte) heeft zijn twijfels over het traject. Allereerst over de snelheid: woensdag wordt bekend wie de app mag maken, een paar dagen later moet al een eerste proefversie klaar liggen en nog eind deze maand het eindproduct. Roorda zegt het te betreuren dat hij al weken geleden aanklopte bij het ministerie met zijn voorstel voor de app. Toen hoorde hij niets, nu is er ineens grote haast. 

Hij twijfelt ook aan de inhoud. Roorda: ‘Wij zijn een technologiepartij. We bouwen apps. Maar dat is slechts een deel van een oplossing. Het ministerie vraagt een product, maar daarbij is ook medische kennis nodig.’ Om een voorbeeld te noemen: hoeveel dagen terug moet de app terug in zijn geheugen gaan om een waarschuwing te geven?

Doop heeft daarom in zijn voorstel gezegd: we kunnen dit alleen doen samen met specialisten uit andere disciplines. Het zou Roorda niet verbazen als het ministerie zijn oog heeft laten vallen op een buitenlandse partij die al een soortgelijke app op de plank heeft liggen. 

De privacydeskundige

‘Waarom zo veel haast ineens?’, vraagt ook Jaap-Henk Hoepman (privacy-onderzoeker aan de Radboud Universiteit) zich af. Hij ondertekende vorige week samen met andere privacyvoorvechters een manifest naar aanleiding van de veelbesproken corona-app. Zo moet een eventuele app per definitie tijdelijk zijn, mogen de gegevens van gebruikers niet centraal worden opgeslagen en mogen die gegevens nooit tot individuen herleidbaar zijn. 

Allemaal heel belangrijk, maar de hamvraag is volgens Hoepman: gaat zo’n app überhaupt werken? ‘De aanbesteding van het ministerie gaat grotendeels aan die vraag voorbij. Het lijkt wel of de beslissing al lang genomen is. Ik zie heel veel kippen, maar allemaal zonder kop.’ 

Een ander punt waar Hoepman zich druk over maakt: ‘Stel dat bewezen is dat zo’n app nut heeft, dan wil je hem op Europese schaal uitbrengen. Ook daar houdt de aanbesteding geen rekening mee.’ De gezamenlijke inspanning van Apple en Google biedt hier in theorie een oplossing voor, maar Hoepman waarschuwt dat de bedrijven de contactinformatie op besturingsniveau opslaan. ‘De consequentie is dat die informatie ook wordt uitgewisseld als ik de app niet gebruik.’ De Stasi in je broekzak, noemt Hoepman dat.

Wat doen Apple en Google?

Google en Apple gaan samenwerken in de strijd tegen het coronavirus. De twee techbedrijven bieden hun hulp aan in twee stappen. Eerst zullen overheden en gezondheidsautoriteiten zelf apps kunnen lanceren die zich richten op het contact tussen mensen. Apple en Google zeggen ervoor te zorgen dat daarbij geen problemen komen kijken en dat hun platformen goed samenwerken. Stap twee is dat het contactonderzoek dieper in de systemen van Apple (iOS) en Google (Android) zal worden geïmplementeerd. Beide bedrijven zeggen dat privacy en transparantie van het grootste belang zijn.

Meer over corona-apps:

De overheid wil een privacyvriendelijke pandemie-app voor alle Nederlanders, maar hoe dan?

Minister Hugo de Jonge is om: er moeten twee speciale corona-apps komen. Waarom nu ineens wel?

Google brengt onze bewegingen in kaart en het LUMC lanceert een corona-app

Nederlandse app-makers zijn klaar voor corona-app. Maar de overheid hapt niet. 

Apps kunnen helpen de coronacrisis te bezweren, helpt dit onze privacy om zeep? 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden