Kritiek kan niet, op de haven ben je trots

Mannen met lef regeren de heilige haven van Rotterdam. Maar na de verbijstering over het RDM-debacle is de bewondering weg en wordt er gesproken over machtsmisbruik en intimidatie....

Op eigen houtje honderd miljoen euro uitgeven aan garantiestellingen.

Willem Scholten, algemeen directeur van het Havenbedrijf Rotterdam deed het, ten gunste van het RDM-concern. Hoe kon dat gebeuren?

In het hoofdredactioneel commentaar van het Rotterdams Dagblad werd begin deze week een aanzet tot een verklaring gegeven. 'In de loop der jaren', schreef de krant, 'met politici van uiteenlopende kleur, is het Havenbedrijf meer en meer losgeslagen. Dat hebben uiteenlopende gemeenteraden gadegeslagen en telkens zonder veel commotie laten passeren. Alles ging toch voor de wind?'

'Ze hebben gelijk', zegt Ruud van Middelkoop. 'Maar het is ook een gotspe dat ze dat schrijven. De media, het Rotterdams Dagblad voorop, hebben ook niet bepaald uitgeblonken in een kritische houding ten opzichte van de haven en het Havenbedrijf.'

De nu 59-jarige Van Middelkoop kwam in september 1978 in de Rotterdamse gemeenteraad. Daar bleef hij tot 2002, slechts kort onderbroken door een Kamerlidmaatschap. Vanaf de allereerste dag zat hij in de commissie Haven. Daarin had hij vaak kritiek op beslissingen, zegt hij. Maar daar is nooit veel oor voor geweest.

'Er is in het Rotterdamse geen kritische houding ten opzichte van het Havendrijf', zegt Van Middelkoop. 'Want de haven is de trots van de stad. Wie daar aarzelend of sceptisch over doet, maakt zichzelf een beetje verdacht. Er was altijd een sfeer van ronkende Rotterdamse zelfgenoegzaamheid.'

Dat is nooit anders geweest, bezweert een andere oudgediende, CDA'er Frans-Jozef van der Heijden. In 1970 kwam hij in de Rotterdamse gemeenteraad. Vdie tijd was hij de havenredacteur voor De Tijd/Maasbode.

'Er was daar een vaste kern havenjournalisten die ook allemaal lid waren van de havenpersclub Kioto', aldus Van der Heijden. 'Allemaal veertigers en vijftigers die gebiologeerd waren door de ontwikkelingen in de haven. Als ze al kritiek hadden, ging die naar tegenstanders van die ontwikkelingen en niet naar de voorstanders. Als de toenmalig directeur van het Havenbedrijf wat riep, liepen ze daar achteraan.'

Van der Heijden ging in 1978 naar Provinciale Staten en daarna naar de Tweede Kamer en keerde in 1998 terug in de Rotterdamse gemeenteraad. 'Het was een wereld van verschil toen ik weer binnenkwam', zegt hij. 'Ongelofelijk. De hoofden van dienst in de jaren zeventig waren statige mannen. Als zij spraken, zweeg je. Nu zat daar Willem Scholten: charmant, goedgebekt, joviaal. Binnen de kortste keren was het jijen en jouen.'

Scholten had heel andere ideeen, zegt Van Middelkoop. 'De oude directeuren waren heel erg gericht op de oude bedrijven die al sinds de jaren twintig de dienst uitmaakten in de haven. Daar kwamen geen nieuwelingen tussen. Probleem was dat die oude mannen wars waren van iedere vernieuwing.'

Scholten haalde bij zijn aantreden in 1990 vers bloed de haven binnen. 'Dat was nuttig en nodig', aldus Van Middelkoop. 'Hij zat zelf een beetje in de hoek van het type vrije jongens. Echte Rotterdamse machers allemaal en een meisje erbij: Neelie Kroes. Die hoorde ook een beetje bij dat sfeertje. Het zijn natuurlijk ook allemaal mensen die lef hebben en h veel voor elkaar krijgen. Niks mis mee, als je ze een beetje in de gaten kan houden.'

Onder de nieuwe directeur veranderde ook de taakstelling. In de jaren zeventig was het Havenbedrijf vooral een passief beheerder. Het legde kades aan, inde de huren en faciliteerde bedrijven waar nodig.

Het bedrijf ging in de jaren negentig een assertievere koers varen. 'Het Havenbedrijf werd meer een strategisch bestuurder', zegt Van der Heijden. 'Scholten zag erop toe dat er een goede mix van bedrijven tot stand kwam die spoorde met de gekozen strategie en de beoogde positie van Rotterdam in de wereld.'

In die positie had Scholten heel veel invloed, bezweren zowel Van Middelkoop als Van der Heijden. De laatste: 'Als hij, met charisma en dat ontzettende grote netwerk van hem, zei dat de dingen zo-enzo gingen gebeuren, dan gebeurden ze zo.'

In de RDM-affaire heeft Scholten die macht misbruikt. Dat lijkt een week na het begin van de affaire wel zeker. De vraag is of meer affaires opduiken. Naaste medewerkers vertegenwoordigers uit de havengemeenschap zeggen dat er in Scholtens gedrag een patroon zit. Hij zou, uit een mengeling van zucht naar spanning en diepe betrokkenheid bij het wel en wee van de haven, steeds grotere risico's hebben genomen.'

Van Middelkoop en Van der Heijden houden hun hart vast, gezien hun ervaringen: ze zaten samen in de vijfkoppige raadscommissie COR die eind jaren negentig de declaraties van Peper moest onderzoeken.

Er zijn interessante parallellen, zegt Van Middelkoop. Peper was zestien jaar burgemeester maar kon tamelijk ongestoord zijn gang gaan. Pas toen hij weg was, begon het klachten te regenen.

Scholten was maandag nog maar een paar uur weg of de (veelal anonieme) e-mails begonnen binnen te stromen. Net als in de Peper-affaire bleek de Rotterdammer wat minder recht voor zijn raap te zijn dan de folklore over de Maasstad weleens wil doen geloven. Allerlei zegslieden bleken bij nader inzien jaren opgekropte ergernissen te koesteren tegen de man die twaalf jaar directeur van het Havenbedrijf was geweest. Klokkenluiders meldden zich met schandalen.

'Ik kreeg er ook nogal wat', zegt Van der Heijden. 'Ik dacht: Ger zijn weer mensen onder stenen vandaan aan het kruipen. Ik vind het vreselijk. Laf.' Van Middelkoop kijkt daar anders tegenaan. 'Kennelijk is er nog steeds niet de juiste cultuur waarin mensen openlijk kritiek durven te spuien. Dat is bedenkelijk.' Maar hij vindt het ook kwalijk. 'Mensen als Peper en Scholten intimideren hun omgeving, maar die omgeving pikt dat.'

De lopende onderzoeken van de raad van commissarissen van het Havenbedrijf en die van het college van B en W, beiden geleid door wethouder Wim van Sluis van Leefbaar Rotterdam, zullen zich onder meer richten op de commissariaten die Scholten bekleedde en zijn betrokkenheid bij grote deals in de afgelopen jaren.

Zo zijn er vraagtekens bij de overname door ECT van containeroverslagbedrijf Hanno, eind vorig jaar. ECT, onderdeel van de Hongkongse gigant Hutchison/Whampoa, nam in de Rotterdamse haven al nagenoeg een monopoliepositie in. Hanno was feitelijk de enige belangrijke concurrent. Waar al jaren steen en been geklaagd wordt over het niveau van dienstverlening door ECT, stond Hanno goed bekend.

Er zijn aanwijzingen dat de grote concurrent van Hutchison, PSA uit Singapore, grote belangstelling had voor overname van Hanno. 'Uit strategisch oogpunt zou dat zeer goed zijn geweest voor de Rotterdamse haven', aldus Van Middelkoop. 'Ook uit concurrentieoogpunt. Reders vinden het fijn als ze wat te kiezen hebben.'

Maar Hanno ging uiteindelijk naar ECT, een bedrijf waar Scholten commissaris was. Volgens sommigen heeft het havenbedrijf zich intensief bemoeid met de deal en is steeds aangestuurd op overname door ECT. 'Dat is heel goed te verklaren vanuit het belang van ECT en dus Hutchison, maar onverklaarbaar vanuit het belang van de Rotterdamse haven en het havenbedrijf', zegt Van Middelkoop. 'Niet logisch', zegt ook Van der Heijden.

Volgens woordvoerder Minco van Heezen van het Havenbedrijf zijn die verdenkingen onzin. Het Havenbedrijf kan helemaal niemand voortrekken of een koop verbieden, zegt hij. 'Als we dat zouden doen, is de gang naar de media toch zo gemaakt? Het is gewoon de zaak van een koper en een verkoper. Wij maken zoiets dan netjes in orde.' Ook Scholten had helemaal geen macht of mogelijkheden meer te doen.

Heeft het Havenbedrijf anno 2004 invloed op dergelijke deals, ja of nee? Van der Heijden: 'Ja.' Van Middelkoop: 'Ja. Het Havenbedrijf kan het een bedrijf dat het niet wil h moeilijk maken.'

Van Middelkoop is niet onder de indruk van het argument dat mensen mogelijkheden hebben om onrecht aan de kaak te stellen. Tijdens het bewind van Peper waren er formeel ook voldoende waarborgen om onregelmatigheden te melden. 'De vraag is alleen of mensen het d De belangen zijn groot en iedereen denkt aan zijn eigen hachje.'

Wat er ook boven water komt, Van der Heijden noch Van Middelkoop denkt dat Scholten zichzelf heeft verrijkt. 'Er zijn al zo lang geruchten, bijvoorbeeld over ECT', zegt Van Middelkoop. 'Hij zou directeur willen worden, heette het jarenlang. Nou, dat had hij kunnen worden, maar toen bleek 'ie niet te willen. Nu is 'ie te oud. Nee, voorzover hij fouten heeft gemaakt denk ik dat hij die heeft gemaakt terwijl hij in de overtuiging was het juiste te doen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden