Column

'Krijgt ook onze koning straks kapsones?'

De monarchie is iets van gisteren, schrijft cultuurhistoricus Thomas von der Dunk. 'Vooral het feit dat zij zich kennelijk steeds weer aan alle normen die voor de rest van de Nederlandse mensheid gelden weet te onttrekken.'

Koning Willem-Alexander.Beeld belga

Een hek van vierenhalve ton. Daar koopt een normaal mens al een heel huis voor. Zo niet onze koning. Zijn vakantievilla aan de Griekse kust zou niet anders beveiligd kunnen worden dan door voor dertig jaar een stuk van de buren te pachten, zo meldde de Volkskrant. Pechtold heeft al Kamervragen gesteld.

Van andere politici is nog niets vernomen, mogelijk liggen die zelf nog ergens aan het strand. Of ze willen er hun vingers niet aan branden - dat is de magische invloed die het koningshuis in Nederland nu eenmaal op de politiek heeft, omdat zij het ook op de bevolking heeft.

Vraag het Pechtolds voorganger Thom de Graaf: toen die ooit opperde de monarchie te moderniseren, kwam dat hem op een publieke lynchpartij in De Telegraaf te staan. Nu vormen monarchie en modernisering twee onverenigbare grootheden, maar dat was voor dát blad niet het heikele punt.

De Oranjes en Zwarte Piet: dat zijn de twee sacrosancte steunpilaren van onze samenleving, zo blijkt al jaren eind april respectievelijk begin december - en voor de laatste inmiddels ook ver daarbuiten. Nu Zwarte Piet nationaal en internationaal al zo onder vuur ligt, wordt een aanval op het koningshuis zelfs politiek extra riskant.

Rutte zal met dat hek dan ook wel politiek wegkomen - zoals hij met vrijwel alles weggekomen is. En ook aan Willem Alexander zelf zal het feit dat hij - indachtig het avontuur in Mozambique van 2007 - geen gelukkige hand met villa's heeft, wel niet beklijven.

Royale gemakzucht
Dat heeft alles te maken met de royale gemakzucht van de Nederlandse politiek, die de Oranjes steeds weer ruimte geeft om particuliere uitgaven op de schatkist te verhalen. Niemand van hen was ooit zo schaamteloos inhalig als prins Bernhard, die er zelfs eens in slaagde om zelf voor Duitse Wiedergutmachung in aanmerking te komen - voor een voormalig lid van de NSDAP toch een hele prestatie.

Maar ook de andere leden van het Nederlandse koningshuis, dat beslist niet tot de meest armlastige dynastieën op deze wereld gerekend mag worden, kunnen er wat van. Jarenlang werd een privéjacht op kosten van Defensie onderhouden, en ook werd door diverse Oranjetelgen op staatskosten de halve wereld rond gevlogen.

Koningin Maxima en koning Willem-Alexander tijdens de viering van 200 jaar koninkrijk. In de Limburgse hoofdstad wordt onder het motto Hello World aandacht besteed aan Nederland in de wereld en aan de gezamenlijke geschiedenis met België, Luxemburg en Duitsland.Beeld anp

Nu is er dus een hek voor een privévilla, terwijl recent ook het voormalige woonhuis van Willem Alexander pal naast Paleis Noordeinde voor negen ton op gemeenschapskosten als Haags pied à terre voor prinses Beatrix werd verbouwd.

Damestoilet?
Mij ontgaat toch echt de noodzaak daarvan; wat heeft een gewezen koningin dringend nodig waarover een gewezen kroonprins niet reeds beschikte, afgezien van een damestoilet? En zelfs de pronkbadkamer van die door de paus afgezette bisschop van Limburg kostte maar dertig mille.

Naast de politieke stilte hierover valt ook de journalistieke op. Martin Sommer besteedde 23 augustus zijn vaste pagina op zaterdag aan een lofzang op de spaarzaamheid van Drees, die in Jeroen Dijsselbloem zou zijn gereïncarneerd. 'De eeuwige hang naar meer verklaart de blijvende noodzaak van bezuinigen', zo leidde de onderkop van zijn stuk, getiteld 'Heerlijke wereld van gisteren'.

De monarchie is inderdaad iets van gisteren - en vooral het feit dat zij zich kennelijk steeds weer aan alle normen die voor de rest van de Nederlandse mensheid gelden weet te onttrekken. De balkenendenorm voor overheidsfunctionarissen bijvoorbeeld: waar Plasterk terecht drastisch ingrijpt in de uit de klauwen gegroeide salarissen van universiteits- en ziekenhuisbestuurders, blijft het staatshoofd steeds automatisch volledig buiten schot. Hij kan daardoor inderdaad in een heerlijke wereld blijven leven - niet alleen gisteren, maar ook vandaag.

'De eeuwige hang naar meer verklaart de blijvende noodzaak van bezuinigen'. Als vanouds voor één institutie de eerste helft van deze zinsnede geldt, dan wel voor de monarchie. Toch opmerkelijk dat de tweede helft dán zo zelden óók van toepassing wordt verklaard.

Beeld getty

Van monarchen zelf valt die bescheidenheid niet te verwachten. Voor hun financiële behoeften vormen niet die van gewone stervelingen, maar die van medemonarchen het criterium. Dat is altijd zo geweest.

Ook de Habsburgers hebben eeuwenlang steevast geklaagd dat zij te weinig te besteden hadden. En ja, als het Château de Versailles van collega-concurrent Lodewijk XIV met zijn vloeroppervlakte van 67.000 vierkante meter en 2300 kamers de norm is, dan is Schloss Schönbrunn met slechts 45.000 vierkante meter en 1441 kamers natuurlijk armzalig klein.

Bovenmenselijke bijzonderheid
Het aura van bovenmenselijke bijzonderheid dat de monarchie qualitate qua aankleeft - en ook als legitimatie nodig heeft, om een sinds de Verlichting staatsrechtelijk voor een moderne staat achterhaald principe als het erfrecht nog van een minimaal mentaal fundament te voorzien - brengt al snel een sfeer van byzantinisme met zich mee.

Ik heb het ook persoonlijk bij diverse officiële plechtigheden kunnen constateren: in het aanzicht van 'de Majesteit' - het woord alleen al - veranderen normaliter rationele burgers in buigende knipmessen die dan ook fysiek over een verbazend soepele ruggengraat blijken te beschikken.

Wat dat met degenen doet, voor wie zo gekronkeld en gebogen word, laat zich raden. Na decennia zonder tegenspraak gaan zelfs eerst verstandige vorsten zich halfgoden wanen. Denk aan Juan Carlos, die een grote rol speelde bij de worteling van de Spaanse democratie na Franco, maar steeds meer kapsones kreeg omdat hij gaandeweg het contact met de werkelijkheid was kwijt geraakt. Geldt dat straks voor Willem Alexander ook?

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

(VLNR) Groothertogin Maria Teresa en groothertog Henri van Luxemburg, koningin Mathilde en koning Filip van Belgie, koningin Maxima en koning Willem-Alexander tijdens de viering van 200 jaar koninkrijk.Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden