Kremlin in Frankfurt

In Amsterdam studeerde ik ooit Ruslandkunde om mij te bekwamen in de kremlinologie: het bestuderen van de machtsverhoudingen in de Sovjet-Unie. Ik herinner me vooral de muffe geur van stapels Russische kranten in het Oost-Europa-instituut. De Sovjet-Unie stortte in elkaar en aan kremlinologie heb ik weinig gehad; totdat ik als europarlementariër een beetje inzicht kreeg in de Europese Centrale Bank (ECB).


De ECB geeft geen notulen vrij, is zuinig met verklaringen, geeft geen inzage in interne zaken en dwingt tot lezen tussen de regels. De ECB-voorzitter, de Italiaan Mario Draghi, spreekt een codetaal die hij - door jezuïeten opgeleid - als geen ander beheerst.


De ECB werd gesneden op de maat van de Duitse centrale bank, de Bundesbank. Hoofdtaak was het bedwingen van inflatie. De eerste voorzitter, Wim Duisenberg, deed dat en aanvankelijk ook diens opvolger, de Fransman Jean-Claude Trichet. Na 2008 kwam de omslag. De EU zag de eurocrisis niet aankomen. In 2010 noemde José Manuel Barroso, voorzitter van de Europese Commissie, de euro het 'beschermingsschild' tegen de crisis, terwijl de euro met lage rentes de schuldencrisis mee had aangewakkerd. Eind 2011 stond de euro voor de afgrond, waarop de ECB 1,1 biljoen euro in de bankensector injecteerde. Toen dat onvoldoende hielp, verklaarde Draghi medio 2012 de euro te zullen redden 'whatever it takes'. Hij werd de monetaire James Bond, zij het met een 'licence to print'.


De ECB is niet meer het geesteskind van de Bundesbank en gaat buiten zijn wettelijke mandaat. Dat ontlokte een tweestrijd binnen de raad van bestuur van de ECB die bestaat uit een directie van zes personen en de presidenten van centrale banken uit de eurozone. De meerderheid bepleit een expansief monetair beleid. Een minderheid, geleid door de Bundesbank, is kritisch. Draghi staat aan de kant van de meerderheid, maar de ECB is niets zonder de Bundesbank, de hoofdaandeelhouder van de ECB.


De ECB is gevestigd in Frankfurt in de Eurotoren. De bank krijgt een nieuw hoofdkantoor, geraamd op 850 miljoen euro, maar de bouwkosten worden nu geschat op 1,3 miljard euro. Draghi geeft als verantwoording enkel: 'prijsstijging van bouwkosten'. De ECB-voorzitter is een niet-Duitser maar de hoofdeconoom was tot voor kort Duits. Zowel Trichet als Draghi botsten met hun Duitse hoofdeconoom; eerst Axel Weber, daarna Jürgen Stark. Zij leverden kritiek op het ECB-beleid en traden af 'om persoonlijke redenen'.


Draghi greep in. Als hoofdeconoom benoemde hij het Belgische directielid Peter Praet. Een Belg is doorgaans flexibel. Het Duitse directielid, Jörg Asmussen, moest de buitenwereld daarop het ECB-beleid verkopen. Draghi's Duitse kabinetschef werd ook opgevolgd door een Belg. Nederland is totaal ondervertegenwoordigd in de ECB-top. Tegenover de huiscritici staat de Portugees Vitor Constâncio, vicevoorzitter van de ECB en stem van mediterraan Europa.


Draghi heeft interne kritiek gesmoord maar blijft kampen met een sceptische Bundesbank, geleid door Jens Weidmann. De Bundesbank stemde in de raad van bestuur tegen sommige voorstellen van Draghi, zoals de vrijbrief om onbeperkt geld te drukken voor probleemlanden. De Bundesbank vreest dat dan de druk voor economische structuurhervormingen wegvalt. Weidmann wordt vaak - maar niet altijd - gesteund door Klaas Knot, president van De Nederlandsche Bank.


Draghi heeft nog een tegenstander: het Duits grondwettelijk hof in Karlsruhe. Dit Bundesverfassungsgericht, voorgezeten door Andreas Vosskuhle, hanteert de meest sceptische lijn: Duitsland mag grondwettelijk alleen bijdragen in euroreddingsoperaties met instemming van het Duitse parlement voor bedragen die beperkt zijn in omvang en tijd. Dus geen blanco cheque, want dat leidt tot een Europese transferunie.


Het grondwettelijk hof wordt bestookt door ruim vijfduizend Duitse burgers, academici vooral, die klachten indienen met het verzoek een ECB-maatregel 'onverenigbaar' te verklaren met de Duitse grondwet. Als het hof dat doet, verliest de Bundesbank de grondwettelijke basis voor medewerking en knipt het Draghi in de vleugels. Zonder de Bundesbank is de ECB een lege doos.


De ECB ontwikkelt zich tot pinautomaat voor een Europese transferunie. Sabine Lautenschläger, het huidige Duitse directielid van de ECB, pleit voor een negatieve rente. Geld sparen kost dan ook geld. Knot breekt intussen een lans voor euro-obligaties. Dit treft alle Europeanen maar gebeurt ver boven hun hoofden. De ECB is de EU-instelling met de meeste macht en de minste transparantie. Kortom: een Kremlin in Frankfurt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden