Kremlin in de kunsten

Hedwig Fijen is directeur van biënnale Manifesta, die straks is te zien in de Hermitage in St. Petersburg. Ze vertelt over exposeren in een mijnenveld.

'Het was het afgelopen jaar een annus horribilis'. Op het voorhoofd van Manifesta-directeur Hedwig Fijen (53) verschijnt een diepe frons. Eind volgende week opent de Manifesta, de Europese biënnale van Nederlandse makelij, voor de tiende keer haar deuren. Dit jaar in het eerbiedwaardige Hermitage-museum in St. Petersburg. Maar de omstandigheden waren de laatste twaalf maanden verre van ideaal. Discussies rond de Winterspelen in Sotsji. Invoering van anti-homowetten. Bezetting van de Krim. Een burgeroorlog in Oekraïne.


Vervolgens kwam Manifesta zelf ook onder vuur te liggen. Hoe was het toch mogelijk dat Manifesta het onzalige plan had opgevat uitgerekend in het homofobe, nationalistische Rusland zijn tiende editie te vieren? Was het niet beter de tentoonstelling af te blazen? Kunstenaars en homorechtenactivisten riepen op Manifesta te boycotten.


Ook in de organisatie ontstond onenigheid. Samensteller van de tentoonstelling, de Duitser Kasper König, hekelde twee weken geleden de stroperigheid van de Russische bureaucratie. Hij zei dat Russen niet van kritiek houden, Rusland geen 'civiele staat' is, de medewerkers niet op tijd worden betaald en Manifesta dit jaar misschien niet door zal gaan. Hermitage-directeur Michail Piotrovski sprak op zijn beurt in de Financial Times zijn steun uit voor de Poetin-politiek in Oekraïne.


'De uitspraak van Piotrovski heeft me zeer verbaasd', geeft Fijen toe. 'Dit maakt het voor ons moeilijker. Tot nu toe hield hij zich afzijdig van enige associatie met het regime. Zijn gevleugelde uitspraak was altijd: de Hermitage is niet het Kremlin.'


Over de kritiek van Kasper König: 'Hij is wellicht in paniek geraakt. Kasper is cynisch. Een punkrocker die niet gewend is een biënnale te organiseren. Zeker niet in Rusland. Maar van Piotrovski hebben we de garantie dat de tentoonstelling opengaat en iedereen tot het einde toe wordt uitbetaald.'


Op één punt geeft Fijen König wél gelijk: 'De besluitvormingsstructuur is binnen de Hermitage heel anders dan bij ons in het Westen. We worden op een bijna Byzantijnse manier niet geïnformeerd. Het verloopt inderdaad zeer ambtelijk. '


Neemt niet weg dat er in Rusland uiterst patriottische, oppressieve tijden zijn aangebroken. Wil Manifesta daarmee worden geassocieerd? Op internet werd de Manifesta-organisatie als 'collaborateurs' afgeserveerd.


Fijen: 'Ik heb haatmails gekregen. Ik heb wel honderd keer gedacht: we stoppen ermee. We bekijken het nu van dag tot dag. Toch: we hadden het niet zien aankomen. Wat weinigen weten: we beginnen altijd vroeg met onze voorbereidingen. In dit geval in 2010. Dus vóór alle commotie, zelfs vóór de herverkiezing van Poetin. Velen waren toen nog optimistisch. Rusland stond aan het begin van een democratiseringsproces, werd ons gezegd.'


Fijen betoogt niet over een nacht ijs te zijn gegaan. Haar bestuursvoorzitter, Viktor Misiano, een van de bekendste Russiche kunstcritici, had destijds de stemming in de Russische kunstgemeenschap gepeild. Wat voor rol Manifesta zou moeten spelen. Of ze solidair konden zijn met degenen in Rusland die tegen de Oekraïne-interventie waren.


Uitkomst: de kunst kan wel degelijk iets betekenen. Fijen: 'Het is van belang dat we een statement maken en onze tegenstanders niet de overwinning gunnen door de boel af te blazen. We willen juist laten zien wat de betekenis van hedendaagse kunst voor het dagelijkse leven is.


'Cultuur in St. Petersburg is voornamelijk dans, literatuur en klassieke muziek. Er is nauwelijks aandacht voor moderne of hedendaagse kunst. Dat was ook de reden van Piotrovski om hedendaagse kunst in de Hermitage te laten zien; een instituut dat 250 jaar oud is. Om een traditie duidelijk te maken. Catharina de Grote verzamelde destijds ook al eigentijdse kunst.'


Het is voor de eerste keer dat Manifesta nu zijn tenten opzet in Oost-Europa ('Ik heb vroeger geleerd dat Europa tot de Oeral loopt'). Opmerkelijk gezien de geschiedenis en uitgangspunten van de organisatie. Manifesta werd in 1991 door oud-Stedelijk Museumdirecteur Gijs van Tuyl bedacht. Hij was toen directeur van de Rijksdienst Beeldende Kunst. De val van de Berlijnse Muur moet hem hebben geïnspireerd een nieuw soort pan-Europese biënnale op te richten.


Van Van Tuyl kreeg Fijen, als jongste personeelslid bij de Rijksdienst, de opdracht zo'n biënnale vorm te geven. De eerste Manifesta ging in 1996 in Rotterdam van start. Daarna leidde het een nomadisch bestaan door Europa, zoals in San Sebastián, Ljubljana, de grensstreek tussen Italië en Oostenrijk, het mijngebied rond Genk.


Officieel heet het dat Manifesta elke twee jaar 'het veranderende dna van de Europese cultuur wil onderzoeken'. Fijen: 'Tot de jaren negentig namen aan biënnales alleen oudere kunstenaars deel. Ik wilde meer experiment en jongere kunstenaars. Wij begonnen ook als eersten onafhankelijke curatoren te vragen de tentoonstelling samen te stellen. Dat was toen heel ongewoon. De meeste tentoonstellingsmakers zaten vast bij musea. Het belangrijkste was dat elke Manifesta ergens anders zou plaatsvinden. In een andere politieke omgeving, een andere maatschappij, met een andere geschiedenis. Het zou een beeld geven van de grote thema's die in Europa spelen, maar afgestemd op de plek waar we dat jaar zijn.'


'Dit jaar wilden we per se naar het Oosten gaan. Tot voor kort werden we altijd als een West-Europese organisatie gezien. Maar ik kan je zeggen: we hebben alle steden in Oost- of Centraal-Europa onderzocht. Steeds lukte het niet, omdat plaatselijke politici het niet wilden, de financiën niet op orde waren, we niet op de lokale kunstinstellingen konden rekenen. We hebben het jaren geprobeerd, maar we waren altijd bang voor de situatie waarin we nu zijn terechtgekomen.'


En die situatie lijkt steeds onvermijdelijker. Volgens Fijen passen de conflicten die Manifesta 10 nu heeft in de reeks van problemen bij andere biënnales. Zoals de laatste Istanbul Biënnale, Sydney Biënnale of die van Sharjah in de Arabische Emiraten. Met protesten uit de kunstwereld en dreigende boycots van de kunstenaars. Omdat de exposities ondeugdelijk worden gefinancierd, in landen die niet 'honderd procent mensenrechtenproof' zijn, zoals Fijen zegt.


'We moeten ons afvragen of we in dit soort omstreden omgevingen nog wel biënnales willen hebben. Misschien moeten we ze afschaffen en iets nieuws beginnen. Biënnales gaan, meer dan museumtentoonstellingen, in op de sociaal-politieke problemen van een stad of streek. Kunstenaars worden juist uitgenodigd om daarop te reageren. Om een antwoord te geven op wat ze in een bepaalde stad aantreffen. Dat is ook wat we ze steeds vragen. Wat willen jullie dat wij onderzoeken? En waarom denken jullie daarvoor een parasiet als Manifesta nodig te hebben? De vraag is alleen: kunnen die biënnales dat nog wel? En voor wie doen we het eigenlijk? Het is een heikel punt aan het worden.'


Dat het niet altijd goed gaat, heeft Fijen al eerder ondervonden. In 2006 werd Manifesta 6 in Cyprus afgeblazen, door onenigheid tussen de Turken en de Grieken. Zo ver zal het nu niet komen, meent Fijen, hoewel ze rekening houdt met veel protest. 'De enige vraag is: kunnen we wel tot het einde open blijven? We zijn niet risicomijdend. In Rusland gaan we maatschappelijke en politieke zaken aansnijden. Daarmee zal niet iedereen het eens zijn.'


Fijen vindt dat Manifesta zo'n soort rol moet spelen. Juist nu. En juist in Rusland. 'Nee, het klopt, we zijn geen ngo of politieke partij. En misschien klinkt het allemaal iets te idealistisch, maar we engageren ons met mensen die denken dat er nog een andere visie en blik mogelijk is.'

Lada

De hoop dat West- en Oost-Europa weer tot een culturele eenheid ineen zouden groeien, was de wens van Manifesta, bij de oprichting in 1991, twee jaar na de Val van de Muur. Of dat gaat lukken? De Belg Francis Alÿs maakte er voor de tiende editie, nu in St. Petersburg, een werk over. In 1981 reed hij met zijn broer vanuit België naar Rusland. Zijn Oost-Duitse Lada begaf het halverwege. Dit jaar deed hij, wederom met zijn broer, een nieuwe poging. Hij haalde het en reed zijn Lada tegen een boom op de binnenplaats van het Hermitage museum, 'samen met de illusies uit mijn jeugd'.

Manifesta. Hermitage, St. Petersburg. 28/6 t/m 31/10 manifesta.org

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden