Krassen, overschilderen en ponsen om goud tevoorschijn te toveren

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: Chinese feniks.

Deze vogels op de mantel van Maria komen niet uit Italië, maar uit Azië. Diep Azië, het Mongools Rijk achter de Zwarte Zee. De Italianen imiteerden toen dit geschilderd werd al bijna een eeuw de textielpatronen en technieken van de 'Tartaren', onder meer hun dieren, al dan niet mythisch, en zo ook deze fenghuang, de Chinese variant van de feniks. Agnolo Gaddi zette die weer op zijn schilderijen, met prachtig echt goud, waar ik zo op terugkom. De feniks symboliseert wedergeboorte, dus dat paste wel onder de bungelende teentjes van de baby Heiland. De Chinese feniks, herkenbaar aan de poten, kuif en sliertige staart, symboliseert ook deugd en gratie, en de hemellichamen. Fenghuang, zegt men, ontstond uit de zon.

Ik zag dit schilderij deze zomer in Parma, een stad om verliefd op te worden, en online begreep ik later meer; de National Gallery of Art in Washington heeft ook werk van Agnolo Gaddi en geeft geweldige informatie over de oorsprong van zijn stoffen, een van de dingen die hij zo goed schilderde. Gaddi's voorbeelden kwamen dus uit het Oosten. De Italianen handelden al eeuwen met Syrië en Egypte, maar door een pauselijke restrictie in 1291 verplaatste de handel zich naar het Mongoolse Rijk, wat de kostbare stoffen en tapijten langs de Zijderoute Europa binnenbracht. Rond 1330 begonnen Italiaanse textielwevers die patronen te kopiëren. In schilderijen is mooi te zien dat islamitische geometrische patronen worden overgenomen, maar wel driedimensionaal worden gemaakt en zo is de oosterse mythische vogel op de mantel van Maria beland. Toen het Mongoolse Rijk ineenstortte, in 1360, namen de Italianen de textielindustrie over en exporteerden ze de rijke stoffen naar Europese en islamitische landen.

Ik vroeg me af hoe het bladgoud is bewerkt in dit schilderij. Je ziet aureolen van heiligen met mooie stempelpatronen en verschillende mantels zijn bewerkt met bladgoud. Omdat ik altijd vergeet hoe het precies zit, belde ik met Italiaansekunstkenner en restaurator René Hoppenbrouwers van Stichting Restauratie Atelier Limburg, die om mij te woord te staan 'eerst even de dertig meter hoge steiger af moest' - zijn tijdelijke werkplek in de Burgerzaal van het Paleis op de Dam in Amsterdam. Dichter bij de eeuwenlange realiteit van het kunstenaarsvak krijg je het niet.

Beeld Collectie Galleria Nazionale di Parma

Agnolo Gaddi. Madonna met engelen en de heiligen Petrus, Dominicus, Thomas Aquino, Johannes de Doper, Paulus, Laurentius en een biddende non.

(Altaar afkomstig uit de Santa Maria Novella in Florence); 1375; tempera en goud op paneel; Galleria Nazionale di Parma.

'Het is heel duidelijk in dit altaarstuk', zegt hij met het gemak van een bakker die wordt gevraagd een croissant te herkennen. 'Gaddi gebruikt in het altaar meerdere technieken, maar hier is het sgraffito; een manier waarmee goud zichtbaar wordt gemaakt nadat er eerst overheen is geschilderd.' Op een grondlaag van rode klei (hier zichtbaar in enkele gaatjes) worden bladgoudblaadjes gelegd. Om de grenzen voor die dure velletjes te markeren, wordt er in het schilderij gekrast, daar waar de kunstenaar het vel moet afsnijden: 'Dat zie je hier langs de voeten van Jezus. Die hoefden immers niet goud.' Het bladgoud werd met een agaatsteen of soms met een hondentand opgepoetst tot het glom als puur goud. Dan ging de verf eroverheen, in dit geval wit met ultramarijnblauw van de mantel van Maria. Met een houten stokje - niet metaal, dan beschadig je het goud - verwijder je vervolgens de delen die weer goud moeten worden. De bladeren, vogels en takjes. 'Deze kunstenaar heeft vervolgens met een metalen stift puntjes in het goud geponst, om het licht diffuser te verspreiden', zegt de restaurator. Je moet je het altaar vooral met kaarslicht voorstellen natuurlijk. De vele kleine ponsjes zullen ook bijdragen aan de illusie van geweven gouddraad, wat Gaddi wilde weergeven. Het voorbeeld van de luxe uit het Oosten.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

*Johan Cruijff

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden