Krassen binnen de lijnen

Een lichtvoetige film over een samenleving vol beperkingen maakte de Saoedische regisseur Haifaa Al Mansour. 'Fantastisch om meisjes aan te moedigen hun grenzen te verleggen.' 

DOOR BEREND JAN BOCKTING FOTO ADRIAAN VAN DER PLOEG

Makkelijk was het niet voor de eerste vrouwelijke filmregisseur van Saoedi-Arabië. Haifaa Al Mansour, die ervaring opdeed met korte films en documentaires, mocht zich niet zichtbaar tussen mannelijke crewleden op straat begeven, dus regisseerde ze haar acteurs met een walkietalkie vanuit een geblindeerd busje op de hoek. In een land waar vrouwen ondergeschikt zijn en bioscopen verboden, koos ze niet het eenvoudigste beroep.

Haar debuut Wadjda toont net zo'n strijd op microniveau. Het kleine, lichtvoetige drama voert een meisje op dat tegen de wens van haar moeder een fiets wil kopen, zich totaal onbewust van de toorn van de conservatieve samenleving die ze daarmee over zichzelf en haar familie afroept.

In Saoedi-Arabië was fietsen voor vrouwen in het openbaar lange tijd verboden. Schitterend toeval: nog geen twee maanden geleden werd het verbod opgeheven, om maar even aan te geven hoezeer Al Mansour de vinger op de Saoedische tijdgeest legt. Tegenwoordig mag heel voorzichtig over moeilijke onderwerpen gepraat worden.

Afgelopen januari bezocht Al Mansour (38) het International Film Festival Rotterdam om uit te leggen hoe je dat doet, een film maken in Saoedi-Arabië. 'Ik wilde vooral een film maken over een meisje dat haar droom wil naleven', zegt ze in vloeiend Engels. 'Het gaat om hoop op een mooie toekomst.'

Voor die tijd had ze te maken met een gebrek aan vertrouwen bij financiers. Drie van hen trokken zich op het laatste moment terug. 'Mensen met wie ik handen had geschud op onze samenwerking verdwenen zomaar uit beeld. Ze dachten dat het ons niet zou lukken de film te maken. Het had niet met de inhoud van de film te maken; het feit dat ik een film in Saoedi-Arabië wilde maken, maakte hen nerveus.'

Ze is dol op de Iraanse film, die een paar stevige passen voorloopt op de Saoedische. 'In Iran kampt men met dezelfde problemen als wij. Maar nog meer dan wij vertellen zij verhalen over hun land met rijke, ver doorontwikkelde symboliek. Offside van Jafar Panahi (over een groep vrouwen die stiekem een voetbalwedstrijd van het Iraanse elftal bezoekt, red.) zegt met een eenvoudig verhaal veel over de maatschappij. Het is een vrolijke film bovendien. Geen uitgelaten blijheid, maar met een uitgekiend gevoel voor humor in moeilijke situaties. Die lichtheid houdt ons aan de gang.'

U stelt het dagelijks leven in Saoedi-Arabië niet zonniger voor dan het is?

'We hebben een beperkte ruimte om te bewegen. Dan is vrolijkheid belangrijk. Het dagelijks leven is zwaar genoeg. We moeten onze eigen ruimte creëren om gelukkig te zijn. Ik heb geen behoefte ook nog zware films te maken. Ik denk liever: ja, het is inderdaad zwaar, maar waar kunnen we naartoe om het beter te maken? De samenleving in het hele Midden-Oosten kan keihard zijn - het is mijn ideaal ervoor te zorgen dat die werkelijkheid geen greep op ons krijgt.'

Ziet u zichzelf, de eerste filmmaakster van Saoedi-Arabië, als symbool?

'In het begin, toen ik mijn eerste korte films maakte, niet. Ik ben films gaan maken omdat ik dol ben op film. Maar de omschrijving maakt mij trots. Het is cool om zo genoemd te worden. Het is fantastisch om meisjes aan te moedigen hun grenzen te verleggen voor de dingen waar ze van houden.

'Ik behoor tot een groep Saoedische vrouwen, schrijfsters en journalisten die zich stevig laten gelden, die maatschappelijke problemen bespreekbaar maken. Wij vertegenwoordigen de stem van de intellectuele laag in de samenleving.'

Desondanks kon u zich bij het opnemen van uw film niet in het openbaar vertonen.

'Tijdens de opnamen van de scènes op straat, bleef ik in een busje. Mijn acteurs regisseerde ik via een walkietalkie, ik zag ze alleen op mijn monitor. De Saoedische samenleving is uiteraard zeer conservatief. Voor velen is het moeilijk een vrouw te zien die op straat met mannen werkt. Het is niet mijn doel om te provoceren, dus maakte ik mijn film binnen het systeem.'

Hoe ging u daarmee om?

'Het maakte de druk groter om de scènes tot in de puntjes voor te bereiden. Ik praatte zo lang met ze tot ze precies begrepen waarover een scène ging. Ze moesten het voelen. Ik ontdekte hoe belangrijk een goede vertrouwensband is tussen regisseur en acteur. De vertrouwensband heeft direct invloed op het spel. Maar ondanks die beperkingen was het een groot succes voor mij als regisseur.'

Was Wadjda een betere film geworden als u er vrijer aan had mogen werken?

'Misschien wel. Maar we hebben ons best gedaan, juist door ons open te stellen voor de situatie waarin we een film wilden maken. Ik denk niet in termen als 'beter' of 'slechter'. Het is belangrijk dat je die kleine hindernissen je niet te veel dwars laat zitten. Het gaat om de film, het grotere plaatje. Aan die gedachte hield ik mij vanaf de eerste draaidag vast.'

Had u altijd toestemming om buiten te filmen?

'Ja, alles was officieel aangevraagd en bevestigd, maar eenvoudig was dat niet. Een paar keer huurden we een locatie, maar trok de eigenaar zijn medewerking twee uur voor de opnamen weer in. Op een gegeven moment moesten we binnen twee uur op zoek naar een nieuw winkelcentrum. Bij een kleine film heb je immers nauwelijks geld voor extra draaidagen. We vonden een winkelcentrum, maar waar we wilden filmen zat een Starbucks, en we mochten geen logo's laten zien. Uiteindelijk vroeg ik een ballonverkoper op straat het zicht op de winkelnaam te blokkeren - je ziet hem terug in de film. Ik moest voortdurend opnieuw leren omgaan met een samenleving die niet klaar is voor cinema.'

Werkt het wel, als je zo keurig binnen de regels wilt blijven?

'Conservatieven zijn' - ze aarzelt even - 'bezorgd wanneer mensen zoals ik praten over vrouwenrechten, tolerantie, acceptatie. Maar ik kies mijn woorden altijd voorzichtig. Ik respecteer mijn cultuur, hoe conservatief die ook is. Juist zo ontstaat ruimte om mét de conservatieven te leven.

'Het heeft geen zin om te zeggen: dit zijn mijn idealen, het interesseert mij niets hoe je daarover denkt, want het interesseert mij wel wat zij denken.'

Uw vader Abdul Rahman Mansour is dichter. Heeft hij u gesteund filmmaker te worden?

'Mijn vader was een traditionele man, maar ook een liberaal. Het beste wat hij ooit voor mij heeft gedaan, was mij niet anders behandelen omdat ik een meisje ben. Ik zie dat nog altijd als een enorm voorrecht. Je moet bedenken dat ik opgroeide in een klein dorp binnen een conservatieve maatschappij.

'Toen ik met mijn eerste korte films en documentaires in tijdschriften en tv-programma's verscheen, ontving mijn vader talloze brieven en telefoontjes: hoe hij het toch in zijn hoofd haalde om dit toe te staan. Hij zou via mij de familie-eer aantasten.

'Mijn vader heeft er nooit naar geluisterd. Hij wilde dat ik mijn droom volgde. Dat ik kon worden wie ik wilde zijn, zonder dat de maatschappij mij daarbij in de weg zat.'

FIETSEN IN SAOEDI-ARABIë

In Saoedi-Arabië mogen vrouwen alleen in gezelschap van een mannelijk familielid de deur uit. Ze mogen niet autorijden en tot voor kort ook niet fietsen, een onderwerp dat de film Wadjda bespreekbaar tracht te maken. Het verbod op fietsen werd ongeveer twee maanden geleden opgeheven. Vrouwen mogen fietsen in het openbaar, zolang ze dat ten minste met een mannelijk familielid doen en daarbij 'volledig eerbaar gekleed' zijn. Het mag voorlopig alleen als recreatie op het strand of in parken. De fiets in de stad als vervoermiddel gebruiken is nog steeds uit den boze.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden