Krakow leeft op dank zij Schindler

'Het is hier in Plaszow, het voormalige concentratiekamp, dat wij onze tour eindigen. Dank u voor uw aandacht.' Sightseeing Schindler's List is de nieuwste toeristische attractie van Krakow....

CEES ZOON

Hijgend en steunend worstelt het groepje trainingspakken zich over het slingerende pad de heuvel op en af. Bij een grote steen op de top registreert de coach de tijden en maant zijn jongens tot een snellere volgende ronde. Wanneer het sein rust wordt gegeven, blazen zij uit bij een nog grotere steen die de horizon domineert. Sommigen knopen de gulp open en wateren wellustig in het gras rond de steen.

De lokale voetbalclub houdt haar wekelijks veldloop op beladen terrein, maar lijkt niet over te lopen van historisch besef. De spelers schaven aan hun conditie op de Krzemionki-heuvel, aan de rand van Krakow. In deze troosteloosheid van modder, gras en minieme paadjes stonden ooit de barakken die het concentratiekamp Plaszow vormden. Een werkkamp ingericht door de nazi's, en als zoveel kampen van deze aard een voorportaal van de dood.

De grote steen die de voetballers als urinoir gebruiken, is in werkelijkheid een monument van sociaal-realistische allure, dat de slachtoffers van het kamp gedenkt. '25 duizend genummerde en 25 duizend ongenummerde gevangenen gingen door het kamp', meldt het joods museum elders in Krakow. Wat het vervolg op Plaszow was, is bekend. Het laatste transport van Plaszow naar Auschwitz, zestig kilometer verderop, vond plaats op 17 januari 1945.

Het concentratiekamp is volledig van de aardbodem verdwenen, het monument is al wat eraan herinnert. Maar van het kamp Plaszow zoals de wereld dit sinds een jaar uit de bioscoop kent, zijn nog wel sporen over.

Aan de andere kant van de heuvel ligt een oude steengroeve met daarin drie barakken en een hek van prikkeldraad. Nog niet zo lang geleden werden in dit kamp, Liban, Poolse dwangarbeiders te werk gesteld. De omgeving is authentiek, maar de barakken zijn splinternieuw, neergezet om te dienen als filmdecor.

In de steengroeve bouwde Steven Spielberg het kamp Plaszow nauwkeurig na voor zijn film Schindler's List over de Duitse oorlogsprofiteur die twaalfhonderd joden het leven redde. De duurste set uit de Poolse filmgeschiedenis omvatte 34 barakken, elf wachttorens en een stuk spoorweg, alles omgeven door prikkeldraad. Op het terrein werd ook een perfecte kopie van de villa van kampcommandant Amon Leopold Goeth neergezet.

Het meeste is na de opnamen afgebroken, maar het restant is een toeristische trekpleister van formaat geworden. Want het wereldwijde succes van Schindler's List heeft de toeristenindustrie van Krakow een enorme duw in de rug gegeven.

De Amerikaanse regisseur draaide op 35 verschillende locaties in Krakow, een stad die zich presenteert als een perfect decor. 'Het is een filmset die we niet hoefden te bouwen', zei Spielberg. 'Afgezien van het kamp in Plaszow hebben we niets nagebouwd. We gebruikten kant en klare locaties, we filmden authentieke plaatsen waar de scènes in Schindler's List ook werkelijk gespeeld hebben. Krakow heeft ons zijn geschiedenis aangeboden, zijn geschiedenisboeken geopend voor ons zodat wij konden dansen op de bladzijden.'

De schoonheid van Krakow, de magische stad in zuid-Polen, was ook vóór de komst van het Hollywood-circus niet geheel onbekend. De oude hoofdstad van Polen is de schatkamer van de Poolse cultuur. Zoals het wapen zegt: totius Poloniae urbs celeberrima, de mooiste stad van heel Polen.

Krakow met de Wawel, de trotse burcht die tussen 1320 en 1734 de residentie was van 37 Poolse koningen. Met de kathedraal die de laatste rustplaats is van vele groten uit de Poolse historie, in augustus nog aangevuld met de resten van generaal Sikorski, de commandant van de Poolse troepen tijdens de Tweede Wereldoorlog, overgebracht uit zijn ballingsoord Engeland.

Krakow met de Rynek Glowny, het grootste middeleeuwse marktplein van Europa, waarvan de imposante gebouwen zelfs het hooggeprezen Praag van kleur doen verschieten. Met de op een na oudste (achter Praag) universiteit van Europa, waar de geleerde Poolse zoon Copernicus aan het eind van de vijftiende eeuw zijn studie begon.

Krakow ook bekend als Krakau, hoofdstad van Galicië en 130 jaar lang onderdeel van het veelvolkerenrijk der Habsburgers. Een periode in de geschiedenis waarin Polen niet bestond, maar die hier in Krakow steeds gretiger wordt opgerakeld.

Het portret van Keizer Franz Joseph II siert de flessen mineraalwater. Men houdt symposia over Joseph Roth, de epische verheerlijker van de Habsburgers. In 1918 vierden ze nog de onafhankelijkheid van het onverdraaglijke Weense juk, maar het afzetten tegen het politieke machtscentrum Warschau roept andersoortige nostalgieën op. Vandaar het exorbitante succes van het populairste lied van vorig jaar, Breng de hoofdstad niet naar ons Krakow.

De stad vond internationale erkenning en werd in 1978 door de Unesco op de lijst met twaalf grootste cultuurschatten geplaatst. In die dagen was Krakow een grijze en slapende stad, in de greep van het alomtegenwoordige verval dat het keurmerk van de communistische regimes was. Maar sinds het herstel van de democratie in Polen is zij weer tot leven gekomen, gerestaureerd en opgeverfd.

De toeristen hebben er nieuwe attracties bij gekregen. 'Bezoek de slaapkamer van de paus', dringt een affiche aan. Het blijkt te slaan op de bescheiden ruimte waarin Karol Woytila leefde lang voor hij tot het pausschap werd beroepen.

De lijstjes van de touroperators en hotelbeheerders bleven echter steevast aangevoerd door een macabere attractie, waarvoor Krakow slechts de juiste uitvalsbasis was: Auschwitz. Het hele arsenaal verworvenheden dat de moderne massa-toerist ten dienste staat, is in de aanbieding voor een bezoek aan de dodenindustrie van de nazi's.

Sinds een jaar is het toerisme in Krakow in een stroomversnelling geraakt, dank zij die film van Spielberg. 'Satelliet-televisie, goede keuken, Auschwitz en Schindler's List', is de opsomming waarmee de hotels zich vandaag de dag bij de buitenlander aanprijzen. In meer dan één geval is de rangorde van de uitstapjes al veranderd en neemt de Sightseeing Schindler's List de eerste plaats in.

Het gevolg is dat de wijk Kazimierz weer volop in de schijnwerpers is getreden na een lang bestaan als muurbloem. In 1596 moesten alle joden uit Krakow naar deze oppidum iudeorum verhuizen, een getto, dat toen nog volledig omspoeld werd door water.

In de jaren twintig van deze eeuw gold de jodenstad als een laatste baken van een verdwijnende cultuur, omdat hier op een kleine ruimte de orthodoxe joden leefden getrouw hun wetten, terwijl de geassimileerde joden al lang naar comfortabele burgermanswoningen in de voorstad waren verhuisd. 'Die Juden! Da gehen die Juden! Ich will das Tote, das Entschwundene sehen, das lebt', schreef Alfred Döblin in 1926 in Kazimierz.

Het dode is weer aan het herrijzen, 'als een soort geestverschijning', zegt de gids van de Schindler's List Tour. Voor de oorlog telde Krakow tweehonderdduizend inwoners, van wie een derde deel joden. Nu is het een stad van achthonderdduizend inwoners, met misschien een paar duizend joden. De joodse gemeenschap omvat minder dan tweehonderd leden.

De hele wijk Kazimierz straalt verval uit. 'Alleen de delen van de stad die in de oorlog verwoest waren, zijn opgebouwd', weet de gids, 'de rest is verkommerd, daar was geen geld voor. Het verval hier is niet veroorzaakt door moedwillige afbraak, maar vooral een gevolg van de tand des tijds, het volkomen gebrek aan onderhoud.'

Het hart van de buurt is de Szeroka, de Witte straat. Veel dichtgetimmerde panden, rond een wèl onderhouden perk waar voorheen een joodse begraafplaats was. Een enorme spuitwagen doet een moedige poging het plein te reinigen, maar bereikt het tegendeel en verandert het in een grote modderpoel.

Maar de tekenen van wederopstanding zijn onmiskenbaar aanwezig. In het pand op de hoek heeft een joodse boekwinkel annex reisbureau (met natuurlijk een schreeuwend 'Visit the places of Schindler's List') zijn intrek genomen. Alle acht synagoges en twee begraafplaatsen in Kazimierz worden opgeknapt, een aangenaam gevolg van de publiciteit de Spielberg heeft losgemaakt.

De kleine Remuh-synagoge is een van de twee gebedshuizen die nog in bedrijf zijn. Een bezoek is nu niet mogelijk, zegt de oude vrouw met hoofddoek en grote kaplaarzen, die als conciërge optreedt. Maar de ruime, ommuurde begraafplaats uit de zestiende eeuw kunnen we wel bekijken.

Een deel van de muur is omgevormd tot monument. Daar zijn de brokstukken ingemetseld van joodse grafstenen, die door de Duitsers waren weggeroofd en gebruikt als plaveisel voor de toegangsweg tot het concentratiekamp Plaszow. De muur is groen uitgeslagen van het vocht en heeft iets van een geheimzinnige tempelwand.

Hier bevindt zich ook het graf van Moises Isserles, de legendarische rabbijn, met de originele steen uit de zestiende eeuw. Honderden zwarte kraaien huizen in de bomen boven het graf, waarop bezoekers nog altijd briefjes achterlaten. Alle zerken op de Remuh-begraafplaats zijn bedekt met een curieus ijzeren dakje om ze te beschermen tegen de elementen.

Op de Szeroka bloeit het nostalgische joodse leven weer een beetje op. Trekpleister daarvoor is Café Ariel (Kwiarnia artystyczna), dat prat gaat op zijn Kletsmer-muziek en joodse keuken, compleet met gerookte vis, sefardische karper en Galicische ganzelever. Bij de opening van een festival van joodse muziek vorig jaar kroop de gouverneur van Krakow hoogstpersoonlijk achter de piano en vertolkte de titelmelodie van, jawel, Schindler's List.

Het idee bleek een goudmijn, en leidde tot een heftige strijd van cafébazen en huiseigenaren. De uitkomst was een tweede Café Ariel, een paar meter verder. De twee Ariellen, gedreven overigens door Polen, leven nog altijd op voet van oorlog met elkaar en vechten om de aanzwellende stroom toeristen.

De Hoge Synagoge, om de hoek, fungeert als restauratie-atelier voor schilderijen. De Isaac-synagoge uit de zeventiende eeuw was de rijkste van Kazimierz en wordt nu nauwgezet gerestaureerd. De gebouwen in de wijk zijn doorgaans blijven staan, nadat zij door de nazi's grondig waren leeggeplunderd. Dat maakt het mogelijk het aanzien van de buurt bijna in het oorspronkelijke terug te brengen.

Intact is ook het bijzonder fraaie ronde marktgebouw, ooit het centrum van de handel in kosjere levensmiddelen. Marktlieden drijven nog steeds hun nering op het plein, maar vanachter de loketten in het marktgebouw worden nu hamburgers en cola aan de man gebracht.

In Spielbergs film is de Szeroka en omgeving het middelpunt van het joodse getto. In werkelijkheid woonde er tijdens de bezetting niet één jood in Kazimierz. Ze waren allen verdreven naar het getto in Podgorze, aan de andere kant van de rivier, dicht bij de frabieken waar zij als dwangarbeiders te werk werden gesteld.

Kazimierz had door de Duitsers als getto gebruikt kunnen worden. Maar het was in wezen een armenwijk en de Duitsers wilden ook de rijke joden bijeendrijven om hun huizen en andere bezittingen in handen te krijgen. Oscar Schindler woonde zelf ook in een appartement dat door joden ontruimd was.

Van Podgorze is echter weinig over, reden voor Spielberg om het getto te 'verplaatsen' naar de oude jodenbuurt. Via de oude ijzeren brug over de Vistula marcheerden de verdreven joden naar het getto, en de dood tegemoet. In de film van Schindler lopen zij in tegengestelde richting, van de buitenwijk naar Kazimierz.

Het getto van Podgorze omvatte vijftien straten en 320 gebouwen, waarin vóór de oorlog 3500 mensen woonden. Eind 1941 waren in het ommuurde getto zeventienduizend mensen samengepakt. Op 13 en 14 maart van dat jaar werd het getto geliquideerd. Drieduizend mensen werden ter plekke of in Auschwitz vermoord, zesduizend gingen naar het kamp Plaszow.

Op de plaats van het vernietigde getto is alles weer volgebouwd. Van de oude muur resten nog twee brokstukken, die meestentijds worden verborgen achter het langsrazende verkeer.

De Umschlagplatz, vanwaar de transporten naar Auschwitz vertrokken, is omgedoopt in Plein van de Helden van het Getto. Er is een busstation en aan de rand staat zo'n glimmende kantoorflat met glazen gevels. Alleen een oude baas die langs zeult met een handkar vol platgeslagen karton, doorbreekt de moderniteit van de locatie.

Op de hoek van de Umschlagplatz is het museum Apteke Pod Orlem, vanwaar apotheker Tadeusz Pankiewicz, de enige niet-jood in het getto, alles zag gebeuren. Veel foto's zijn vanuit zijn apotheek gemaakt. Pankiewicz, prominent aanwezig in Schindler's List, heeft zijn ervaringen later op schrift gesteld. Een halve eeuw heeft hij ze meegedragen, tot hij vorig jaar overleed.

Niet ver van het oude getto-centrum ligt de Lipowa-straat, in een omgeving die gedomineerd wordt door vuilnishopen en schroot. Hier staat de fabriek die ooit eigendom was van Oscar Schindler.

Schindler was naar Krakow gekomen met de bedoeling snel rijk te worden. Hij nam de kleine fabriek over van een jood die vlak voor de oorlog failliet was gegaan. Dank zij zijn goede relaties met de Duitse bezetters slaagde hij erin het een bloeiend bedrijf te maken waarin 750 joden uit het getto werkten. Later kreeg hij van Amon Goeth toestemming een sub-kamp in te richten, waar 'zijn' joden veilig waren. Toen het Sovjet-leger in juni 1944 oprukte, verhuisde Schindler zijn fabriek en de joden naar zijn geboortegrond in Sudetenland.

Van de oorspronkelijke fabriek is weinig over. Het vervallen complex is nu onderdeel van Telpod, dat elektronica fabriceert. Uit Schindlers dagen dateren nog het ijzeren toegangshek, een paar trappen en een fabrieksschoorsteen.

De Schindler-excursie geeft een goede aanvulling op de film van Spielberg en vergroot het inzicht in de verschrikkingen waaraan de joodse bevolking van Krakow werd onderworpen. En de publiciteit rond de film heeft onmiskenbaar gunstige gevolgen voor Kazimierz, omdat de tot nu toe magere fondsen voor herstel van de wijk uitgebreid worden.

Maar er blijft een onaangename smaak achter, als je de gretigheid ziet van het massa-toerisme dat zich met enige nostalgie op het afgrijselijke verleden van deze plek stort. En als je de gids hoort afsluiten met: 'Het is hier in Plaszow, het voormalige concentratiekamp, dat wij onze tour eindigen. Dank u voor uw aandacht.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden