TERUGBLIKDE EU IN 2020

Krakend en piepend komt 2020 voor de EU goed ten einde

Onder druk blijkt de Europese Unie in staat tot opmerkelijke eensgezindheid. En zo is een rampscenario voor de hele EU, dat zich gaandeweg het jaar aftekende, toch nog afgewend.

Januari: een van de vele ontmoetingen tussen de Engelse premier Boris Johnson en Ursula von der Leyen, de voorzitter van de Europese Commissie. Beeld AFP
Januari: een van de vele ontmoetingen tussen de Engelse premier Boris Johnson en Ursula von der Leyen, de voorzitter van de Europese Commissie.Beeld AFP

‘Als dat gebeurt, zijn we allemaal zwaar de lul.’ De gebruikelijke professionele onverstoorbaarheid van de EU-ambtenaar verdwijnt bij het schrikbeeld dat opdoemt. Het is begin december en een rampzalig einde van een toch al rampzalig coronajaar tekent zich af: geen EU-budget, geen coronaherstelfonds, geen rechtsstaattoets, geen ambitieuzer klimaatdoel en een No-Deal Brexit.

En dan, drie weken later, vallen alle steentjes toch de juiste kant op. Als 2020 iets blootlegt van de Europese Unie, is het haar vermogen om onder grote druk – vijf voor twaalf, midden in de nacht, piepend en krakend – grote stappen voorwaarts te zetten.

Maart: de gemoederen tussen vluchtelingen en de politie op het Griekse eiland Lesbos raken meermalen verhit.  Beeld AFP
Maart: de gemoederen tussen vluchtelingen en de politie op het Griekse eiland Lesbos raken meermalen verhit.Beeld AFP

Het jaar 2020 begint vol optimisme: een nieuwe Europese Commissie onder leiding van Ursula von der Leyen, trappelend van ongeduld en ambitie; de Green Deal van commissaris Timmermans; een nieuwe hyperactieve EU-president Charles Michel. Europa zal groen en duurzaam worden, en sociaal en welvarend. En dan komt corona: het minuscule virus verpulvert met één klap het hele fysieke vergadercircus in Brussel, de ruggegraat van de EU. Alleen de EU-ambassadeurs ploeteren al die maanden door, een laatste enclave van normaliteit en noodzakelijkheid.

De uitbraak van de coronapandemie in Europa en de eerste lockdown leiden tot niet-gecoördineerde nationale maatregelen. Landsgrenzen worden zonder overleg van de ene op de andere dag dichtgegooid. Precies datgene waar de EU niet voor staat. Het duurt even voor de lidstaten elkaar per videolink vinden en – zij het mondjesmaat – meer eenheid in het beleid brengen.

Juni: vlagvertoon tijdens een anti-Brexitdemonstratie voor het Engelse parlement in Londen.  Beeld AFP
Juni: vlagvertoon tijdens een anti-Brexitdemonstratie voor het Engelse parlement in Londen.Beeld AFP

Allereerst worden in grote eendracht de Europese begrotings- en staatssteunregels in de ijskast gezet. Maar het meest tekenend voor de toenemende samenwerking is de gezamenlijke inkoop van coronavaccins. In plaats van een wedloop om medicijnen tussen de lidstaten, zoals in 2009 bij de Mexicaanse griep, is het nu de Commissie die namens de lidstaten de honderden miljoenen levensreddende vaccins bestelt. Ongekend, want zorg is een nationale bevoegdheid.

Geldzak

Corona veroorzaakt de zwaarste economische crisis in de geschiedenis van de EU en dus staat er forse druk op de regeringsleiders als die in juli in Brussel bij elkaar komen. Na vier dagen en nachten – waarbij de onderhandelingen herhaaldelijk langs de rand van de afgrond scheren – ligt er de grootste geldzak ooit: 1.800 miljard euro. Niet alleen veel geld, maar voor het eerst gaat de Commissie op grote schaal (750 miljard euro) geld lenen op de financiële markten om de economische nood van de lidstaten te lenigen. Europees schuldpapier; premier Mark Rutte moet een paar keer slikken.

Oktober: premier Mark Rutte tijdens een videoconferentie met leiders van de Europese Unie over de aanpak van het coronavirus.  Beeld ANP
Oktober: premier Mark Rutte tijdens een videoconferentie met leiders van de Europese Unie over de aanpak van het coronavirus.Beeld ANP

In diezelfde juli-marathon maken de leiders de afspraak om – ook voor het eerst – het ontvangen van EU-subsidies te koppelen aan respect voor de rechtsstaat. Deze rechtsstaattoets krijgt onder druk van het Europees Parlement echte tanden. Fel verzet van Polen en Hongarije (vetodreiging over budget en herstelfonds) wordt uiteindelijk medio december tijdens opnieuw een nachtelijke top gesmoord.

Eind december ligt er het grootste EU-budget ooit en gaan lidstaten zich met elkaars rechtsstaat en economisch beleid (via de voorwaarden van het herstelfonds) bemoeien. Wie dit begin 2020 had voorspeld, was met zachte dwang in de kelders van het Europagebouw (vergaderplek van de leiders) opgesloten. De praktijk moet nu uitwijzen of de afspraken meer gewicht hebben dan het papier waarop ze staan.

Giftig

Tijdens de decembertop besluiten de leiders ook de CO2-uitstoot verder aan banden te leggen. Geen 40 procent minder CO2 in 2030, maar minimaal 55 procent. Ook daar zag het – gezien het Poolse verzet – begin dit jaar niet naar uit.

December: milieuactivisten in Brussel voorafgaand aan een Europese top over het klimaat.  Beeld AFP
December: milieuactivisten in Brussel voorafgaand aan een Europese top over het klimaat.Beeld AFP

En dan bereiken Brussel en Londen op Kerstavond ook een akkoord over een handelsdeal. Vier jaar Brexitdoem wordt hiermee afgesloten, chaos aan de Brits-Europese grens en grote economische ellende voor burgers en bedrijven zijn op de valreep afgewend. ‘Onze toekomst wordt in Europa gemaakt’, zegt Von der Leyen.

Wat absoluut niet is gelukt, is een nieuw Europees migratiebeleid van de grond tillen. Hard nodig, gezien het leed van migranten aan de Europese buitengrenzen; de aanhoudende beschuldigingen over de Griekse kustwacht die mensen op wrakke vlotjes terugduwt naar waar ze vandaan komen; en de ongelijke verdeling van asielzoekers over de lidstaten. Een nieuw voorstel van de Commissie strandt echter op dezelfde klip als waar alle eerdere plannen kapseisden: onoverbrugbare verdeeldheid tussen de lidstaten.

De oostelijke lidstaten willen niets weten van Brusselse bemoeienis met wie er hun land binnenkomt, de zuidelijke eisen een Europese verdeelsleutel. Het Duitse EU-voorzitterschap, bij uitstek in de positie om de kloof tussen Oost en Zuid te overbruggen, faalt op dit punt. ‘Het giftigste onderwerp van Europa’, concludeert de Duitse EU-ambassadeur. Hij denkt dat het nog jaren duurt eer een compromis mogelijk is. Tenzij een nieuwe grote migratiecrisis (zoals in 2015) de lidstaten piepend en knarsend tot elkaar brengt.

December: een blije Franse president Emmanuel Macron na een nachtelijk overleg in Brussel over het terugbrengen van de gas-emissie.  Beeld AP
December: een blije Franse president Emmanuel Macron na een nachtelijk overleg in Brussel over het terugbrengen van de gas-emissie.Beeld AP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden