Krachtig katholiek politicus voor altijd aan een nacht verbonden

De op 87-jarige leeftijd overleden Norbert Schmelzer is een van de zeer groten in de Nederlandse politiek geweest. Acht jaar lang, in de enerverende jaren zestig, zat hij als fractieleider van de Katholieke Volkspartij (KVP) in het centrum van de macht.

Hij bracht het rooms-rode kabinet- Cals ten val, gaf de stoot aan de christen-democratische samenwerking in het CDA en was kortstondig een verdienstelijk minister van Buitenlandse Zaken. Na l972 trad hij niet meer op de voorgrond, maar zijn invloed bleef groot.

Killer
In kleine kring werd hij aimabel en hoffelijk gevonden, maar na de ‘Nacht van Schmelzer’ zag het grote publiek hem als een killer, een niets ontziende machtsfiguur die vooral achter de schermen werkte. Hij werd het symbool van een diep gewantrouwde ‘regentenpolitiek’, niet op de laatste plaats door zijn uiterst afgewogenen taalgebruik.

Wilhelmus Klaas Norbert Schmelzer groeide op in een welgesteld Rotterdams gezin. Als student Economie zat hij in het Brabants verzet en een deel van de oorlog verbleef hij ondergedoken op een woonboot. Na de bevrijding trad hij een tijdje op als ‘beschaafd cabaretier’. Hij zou altijd, zeiden ze in partijkring daarna spottend, een gemankeerd liedjesschrijver en pianist blijven.

De destijds machtige KVP-politicus Romme merkte de jonge Schmelzer op en zorgde dat hij als ambtenaar aan de slag kon op het ministerie van Economische Zaken. Romme verzorgde zijn politieke training en stimuleerde hem, maar zijn pogingen om Schmelzer in de KVP-fractie te krijgen mislukten tweemaal. Niet iedereen was even gecharmeerd van de ambitieuze jonge ambtenaar.

Raspoetin
Romme slaagde er wel in hem in l956 een staatssecretariaat te bezorgen in het laatste kabinet- Drees. In l959 werd hij staatssecretaris op Algemene Zaken, naast de schutterige nieuwe premier De Quay. Al gauw doken verhalen op over de ‘Raspoetin’ Schmelzer, die het zelfs waagde te opponeren tegen de grote Luns en diens Nieuw Guineakoers.

Bij de vorming van het kabinet- Marijnen in 1963 miste de ambitieuze politicus op het nippertje het ministerschap voor Volkshuisvesting. Een half jaar later verwierf hij de machtigste functie van de Nederlandse politiek: KVP-fractieleider. Al snel werd Schmelzer door ambitieuze ministers voor de voeten gelopen, niet op de laatste plaats door de emotionele en naar links neigende premier Cals die in 1965 aantrad. Cals en de zijnen noemden zich de ‘sterke mannen', wat de behoudende meerderheid in de KVP irriteerde.

Schmelzer heeft altijd ontkend dat de Nacht ‘moord met voorbedachten rade’ is geweest. Hij had zich wel nauwkeurig geprepareerd op een mogelijke breuk. Een deel van de KVP was op bloed uit, net als de regeringspartijen PvdA en ARP. Het mooie was na twee jaar van de coalitie af. Maar de dramatische en in de openbaarheid van de Tweede Kamer beleden val van het kabinet in l966 had veel grotere gevolgen dan Schmelzer had kunnen voorzien. Cals was de underdog, Schmelzer kreeg de schuld.

Gladde teckel
De cabaretier Wim Kan hielp hem in zijn oudejaarsconference aan het imago dat hem nooit meer zou verlaten: ‘Een gladde teckel met een vette kluif in zijn bek'. Het werd er niet beter op toen hij ook mislukte als informateur van het nieuwe kabinet.

Na l967 (de KVP werd gestraft met acht zetels verlies) werkte Schmelzer hard aan de komst van het CDA. Met zijn ARP-vriend Biesheuvel en de VVD’er Geertsema legde hij in 1970 in Londen de kiem voor het latere kabinet-Biesheuvel, waarin hij minister van Buitenlandse Zaken werd. Die periode beschouwde hij als zijn gelukkigste in de politiek, hoewel het kabinet slechts twee jaar overeind bleef.

Zijn vriendschap en samenwerking met de tragische pr-adviseur Ben Korsten, die als drugsverslaafde zijn vroegere cliënten in opspraak bracht, werd hem later aangerekend. Ook het in l973 verschenen het boek Het verschijnsel Schmelzer waarin de politicus uit de doeken doet hoe hij met bevriende premiers toneelstukjes in de Kamer regisseerd, zette kwaad bloed. Schadelijk voor zijn imago was bovendien de Gulf-affaire. Naast Roolvink en de journalist Ferry Hoogendijk bleek hij een geheime adviseur te zijn van de Amerikaanse oliemaatschappij.

Schmelzers kracht lag in het bespelen van kleinere politieke clubs en het organiseren van consensus. Hij kon verbazend goed ritselen, in de fractie, in de partijtop en in het parlement, maar het lukte hem nooit veel steun te verwerven bij het grote publiek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden