Kraanvogels op een vroege zondagmorgen

In het Duitse Müritz-Nationalpark nestelt de visarend op de hoogspanningsmasten en liet de schepper zijn verfpalet vallen. Waar een misthoorn klinkt, is de roerdomp aan het woord....

FRANK POORTHUIS

Hoor het ruisen van de wind door het riet. Dit is Oostduits moeras. De natuur die alles overwonnen heeft. De grote ijstijden, de invasies van de Slaven en Pruisen, de jachtpartijen van de nazi's en de DDR-bonzen. Hermann Göring, Willy Stoph, Erich Honecker. Een sinister rijtje. Gevreesd en almachtig ooit, maar dode mannen nu.

Daar links, de tjiftjaf en achter je, een vink. Rechtsboven ergens de fitis. Hoe-wiet, hoe-wiet. En hé, daar is de grote karekiet. Maar waar? Het lijkt wel of ze verstoppertje spelen. Pak me dan, als je kan, zeggen ze. Maar je ziet ze niet. Alleen riet en gele moerasandijvie. En dode wilgen in water, waarin de lucht weerkaatst. Een schilderij dat om zijn as kan draaien.

Maar wat is dat? Een geluid als een misthoorn. Dat moet de roerdomp zijn. Hoor, nog een keer! Hoe merkwaardig. Zo'n platvloers, boerend geluid dat tegelijk iets mystieks heeft. Ja, de roerdomp in dit moeras van gestorven bomen en verloren reputaties. Die zegt wat heel het Müritz-Nationalpark murmelt: alles sterft, maar misschien in schoonheid.

Het Müritz-Nationalpark ligt honderdvijftig kilometer boven Berlijn en is een van van de jongste nationale parken van Europa: 310 vierkante kilometer bos, moeras, weidegebieden en meren. In heel de omringende deelstaat Mecklenburg-Vorpommern zijn er daarvan meer dan duizend, in het Müritz-Nationalpark zelf 117, de vennetjes niet meegeteld. De Müritz ('kleine zee' in het oud-Germaans) is met een lengte van 27 kilometer en een breedte van dertien kilometer, na de Bodensee, het grootste binnenmeer van Duitsland. Rechts ervan strekt het beschermde natuurgebied zich uit, tussen dorpjes en gehuchten met boerse namen als Speck, Boek en Kratzeburg, waar de schaarse bewoners een trots plat-Duits spreken.

Het landschap is ontstaan in de ijstijden. Het dankt zijn voortbestaan als nationaal park vooral aan de Wende en de woede van zijn bewoners over het onrecht dat hen in DDR-tijden was aangedaan. Vertelt Ullrich Messner, de bioloog die aan de wieg van dit park stond en nu een van de verantwoordelijken is die werken aan de verdere ontwikkeling. Als hij het woord uitspreekt ('Wut') zie je nog zijn ogen twinkelen. Zelfs begin jaren zeventig nog liet Willy Stoph, staatshoofd toen, enkele gehuchten en dorpen in zijn geliefde jachtgebied platwalsen omdat hij niet op zijn vingers gekeken wilde worden. Nu hebben ze zijn landhuis platgebrand. Zoete wraak. 'Het was de bevolking van dit gebied die al in 1989 de afschaffing van de Staatsjachtgebieden en de instelling van een natuurbeschermingsgebied eiste', zegt Messner. Dat is er dus gekomen. Zoals ook elders in de voormalige DDR nog vier natuurparken werden afgezet.

Als overblijfselen uit de voorbije tijd duiken in bijna ieder veld en aan iedere bosrand de jachthutten op. Honderden moeten het er zijn. Bruin-houten hutten op poten in een landschap dat soms de heideachtige Veluwe gelijkt, soms de coulissen van de Achterhoek laat zien, en dan weer een Zuid-Duits naaldwoud. Mystiek en ondoordringbaar. Maar enkele honderden meters verder strooit het zonlicht weer goud door de takken en flonkert de ondergroei lichtgroen op. Dan weer wanen we ons op een zandpad in landelijk Frankrijk, maar worden we om de hoek verrast door een lieflijk vennetje of een meer van Finse proporties en helderheid.

West-, Noord- en Oost-Europees tegelijk is dit gebied. Maar misschien wel gewoon typisch Duits. Alleen wist niemand ten westen van de oostgrens dat. Omdat je er niet in mocht. En dat stak natuurlijk nog het meest de West-Duitsers, die hier dan ook sinds 1990 met busladingen vol de hotels aan de randen worden binnengebracht. Grijze vrouwen en buikige mannen. Voor hen is dit Heimat. Terwijl de Oost-Duitsers met de vrijheid van hun nieuw verkregen westmarken naar alle windstreken uitvliegen, trekken de Alte Kameraden de voormalige oostgrens over.

'We hebben heel de wereld rondgetrokken, nu gaan we Duitsland ontdekken', klinkt het in een van de grootste hotels in dit gebied, het Müritz. Een kolos in de bekende oostblok-stijl, maar prachtig gelegen aan het grote meer. Tot de Wende deed het dienst als Erholungsort voor Duitse partijkaders en hun kinderrijke families. Twee jaar wachttijd stond er voor. Als je er rondloopt, kost het weinig moeite de sfeer van die dagen terug te halen. Brede gangen, hoge eetzalen, waar functionaliteit belangrijker was dan gezelligheid. Voor het ontbijt en diner stonden de rijen tot buiten toe. Elfhonderd man. Nummertje trekken, twintig minuten naar binnen en dan weer ophoepelen.

Er lopen nog diensters in het Müritz die met zekere weemoed terugdenken aan die tijd, zoals wel meer inmiddels werkloze Oost-Duitsers terug zijn gekomen van de gedachte dat al het nieuwe beter is. Wie 's nachts goed luistert, hoort de nagalm nog van het vijfmansorkest Melodia, dat avond aan avond op het podium in de eetzaal een heitere Atmosfere opriep. Heel wat anders dan de conciërge die nu twee maal in de week drie uurtjes de bejaarden komt vermaken met zijn accordeon.

Elk gesprek in dit hotel komt na drie of vier minuten onherroepelijk bij de oorlog uit.

'Ich war híer im Krieg', vertelt een 76-jarige oud-parachutist. Hij was ook in Stalingrad, blijkt even later. En vijf jaar in gevangenschap daar en als we zijn oorlogswonden willen zien, dan kan dat ook.

'Ach Herman, dat wil die meneer toch helemaal niet horen', tempert zijn vrouw.

'Waarom niet? Het is toch waar. Kann mann nichts machen. Da gab's kein aber. . .'

De oudjes komen overigens over het algemeen niet echt ver het park in. De meesten lijken het al een hele prestatie te vinden dat ze dit 'nog mogen meemaken'. De touringcar brengt hen naar restaurants in de nabijheid. Sommigen schepen zich in voor 'een grote natuurtocht'. Die bestaat uit een vier uur durende vaart over de Müritz en enkele aangrenzende meren. Ze biedt voornamelijk zicht op rietkragen en al lang niet meer zo wilde eenden. Als klapper geldt de bezichtiging van de wisenten, in een reservaat op het schiereiland Damerower Werder. Maar zelfs de bedaagde bejaarden die de paar honderd meter naar de speciale uitkijkplek wagen, voelen zich bekocht met de twee makke exemplaren die er voor hen in een afgepaald weiland zijn gezet.

Wie meer wil zien, moet de wandelschoenen aan of de fiets pakken. Voor een beetje gezond zweet opent het park zich in al zijn facetten en blijkt dat het, gelukkig, nog niet echt ontdekt is door het massa-toerisme. Je kunt uren dwalen zonder een mens tegen te komen en 'rust' wordt een woord met nieuwe inhoud. Zelfs de op het eerste gezicht storende elektriciteitsmasten, die her en der in het landschap oprijzen, hebben een functie. In het Müritz-park koestert men ze. Ze zijn de onaantastbare zetels van de visarend, die hier zijn meest westelijke standplaats in Europa heeft.

Een gek en bizar gezicht, zo'n oervogel die nesten bouwt op deze tokens van de geïndustrialiseerde maatschappij, waarvan de bouwer de oorzaak van zijn verdwijnen is. Die wetenschap geeft de vogels iets hautains en tegelijkertijd kwetsbaars.

Wat een werk moet het zijn om zulke nesten te bouwen. Enorme takken, soms anderhalve meter lang, hebben de vogels ervoor naar boven gevlogen. Nu zitten ze daar, roerloos, urenlang. Eén op het nest, één op de zijbeuk van de mast. 'Luie beesten zijn het', zegt de tekenaar die een kenner is. Later rijden we over zandwegen, die voeren door graslanden waar de schepper zijn verfpalet heeft laten vallen. Paarsige zuring, gele boterbloemen en felrooie klaprozen.

'Daar links boven', waarschuwt de tekenaar plots, 'daar vliegt er een.' Eindelijk. De zeearend. Een majestueus schepsel. Tot tweeëneenhalve meter gaat de spanwijdte van zijn vleugels. Hij is familie van de visarend, maar nog zeldzamer en ook moeilijker te spotten omdat hij nesten bouwt in bossen. Hoog boven ons draait hij even cirkels. En daar is er nog een. Opwinding: 'Ze geven elkaar iets over.' Een vis ongetwijfeld, vermoedelijk een vette forel. Alle arenden vissen namelijk in de forellenvijvers die langs en deels in de moerassen liggen.

Het park heeft tegen de dertig paren vis- en zeearenden. Ze worden goed beschermd. Althans vanaf de grond door de boswachters en opzichters in dienst van het park. Maar de dreiging komt tegenwoordig niet alleen van louche lieden die op de zeldzame eieren uit zijn. De Duitse luchtmacht oefent het laagvliegen over dit uitgestrekte en dunbevolkte gebied. Protesten van de deelstaat Mecklenburg-Vorpommern hebben tot nog toe niets opgeleverd. Het leger is een Bundes-aangelegenheid en daar hebben de deelstaten niets te vertellen. 'Het is hen Scheiss-egal dat dit een belangrijk natuurgebied is', zegt een hoogst geïrriteerde Messner, 'maar wie is er eigenlijk de baas in de lucht, onze luchtmacht of de adelaars die er wonen?' We vrezen het ergste.

Het Müritz-Nationalpark kent meer bedreigingen. Zoals in alle natuurparken zoekt men er constant naar het evenwicht tussen publieksopenstelling en natuurbescherming. 'Koorddansen', noemt Messner het. Autogebruik probeert men zoveel mogelijk tot hoofdwegen te beperken. Vanaf de parkeerplaatsen moet de toerist maar gaan wandelen en fietsen. Het schort nog aan degelijke bewegwijzering en de meeste fietspaden bestaan uit rul zand, waarvoor een bereconditie is vereist. Maar er wordt aan gewerkt.

En dan is er nog de lokale bevolking, die zich ook wel eens morrend bij Messner aan tafel zet. De parkbeheerder heeft er wel begrip voor. Tot de Wende was het park verboden gebied. Nu is er vrijheid en dan mogen ze er weer niet in? Messner: 'Ze hoeven geen vijftien jaar meer op hun Trabi te wachten. Ze hebben een nieuwe auto en ze zijn werkloos. Dan willen ze het park in, maar dat verbieden wij.'

Wanneer we Gerhard Boden treffen, heeft hij enkel zijn overweldigende naaktheid bij zich. Die uit zich niet zozeer door zijn verschrompeld geslacht als wel door de enorme bierbuik die het bijna aan het zicht onttrekt. Gerhard ligt in een kleine verscholen inham van de Müritz en dat doet hij bij mooi weer al elf jaar. 'Naakt kamperen was vroeger een van de weinige vrijheden die we binnen de beperkingen van de DDR kenden', vertelt hij. Maar de klad zit erin. Achter hem staat een bord. 'Rettet unsere Natur for Wessi-Kultur.' Een anoniem protest. Hij is niet de auteur, bezweert hij, maar hij had het niet pregnanter kunnen zeggen. De manier waarop de West-Duitsers het gebied als het ware kolonialiseren, ergert hem mateloos. Boten, gigantische campings met hekken er omheen, platgewalste stranden, het is hem een gruwel. 'Twee jaar geleden kwam ik een stel Wessies tegen die zeiden: man, het is hier net zo mooi als aan de Rivièra. Jazeker. Maar hoe lang nog?'

Wie zal het zeggen. Parkbeheerder Messner verwacht dat het zo'n vaart niet loopt. Er zijn nieuwe campings, zeker. Er verschijnen meer boten en de toestroom van toeristen zal nog wel groeien. Maar dat is ook goed voor de lokale economie. 'Er heerst hier grote werkloosheid. We moeten een evenwicht vinden en dat zal ook wel gebeuren', zegt hij geruststellend.

Als het toch misgaat, daar in het oosten, hebben wij ze in ieder geval nog gezien: de kraanvogels. Veertig, vijftig misschien wel. Op een vroege zondagmorgen, een toetje van vier dagen Müritz-Nationalpark. Achter in een gigantische, steppe-achtige weide. Hun lange steltpoten verscholen onder de grashalmen, zodat hun trechtervormige lijven lijken te zweven over het veld. Een schouwspel dat zwijgen afdwingt.

Informatie over het Müritz-Nationalpark bij Duits Verkeersbureau Amsterdam, 020-697.80.66 of Waren (Müritz) Information, 0049-3991-4172. Op veel plaatsen in het park zijn fietsen te huur. Er zijn wandelingen met een gids mogelijk. Wie individueel het park in gaat, doet er goed aan een kaart mee te nemen omdat de bewegwijzering ook voor fietsers en wandelaars zeer elementair is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden