Kozak vecht met blote handen

Een groep kozakken knokt mee met de anti-regeringsdemonstranten in de Oekraïense hoofdstad Kiev. Ze vrezen dat hun land opnieuw in de greep van Rusland raakt.

KIEV - Het is koud op het Onafhankelijkheidsplein. Min zeventien graden, zegt het informatiebord op het gebouw van de Oekraïense vakbonden. Balpennen beginnen te bevriezen en mobieltjes laten het afweten.


Maar het is ook weer niet zo koud dat Mihajlo Herasjenko (57) de behoefte voelt om zijn overjas dicht te knopen. Met blote handen staat hij voor een kartonnen bord met lege kogelhulzen en half-ontplofte granaten. Ze zijn door Herasjenko opgeraapt tijdens de rellen in de Hrusjevski-straat; daarbij kwam in de nacht van 21 op 22 januari minstens één anti-regeringsbetoger om.


Herasjenko, een marktkramer uit het Oost-Oekraïense Zaporozje, blijkt niet de enige te zijn die geen last heeft van de kou. In de halfopen tent achter hem zitten, bij een geïmproviseerde kachel, nog een paar andere ijsberen. De oudste, Josip Migal, een oud-mijnwerker, is 75 jaar oud.


Net als Herasjenko zijn ze zwaargebouwd en hebben ze dikke hangsnorren. De meesten dragen zware schapenleren jassen. Op hun hoofd hebben ze indrukwekkende mutsen.


Voor de meeste voorbijgangers is onmiddellijk duidelijk dat zij kozakken zijn, afstammelingen van een heldhaftig krijgersvolk uit de steppen van Oost-Oekraïne en Zuid-Rusland. Maar Herasjenko wil graag het ultieme bewijs geven. Wanneer hij zijn bontmuts afneemt, verschijnt op zijn half kaalgeschoren schedel een tsjoeprina, een lange paardenstaart. Het is een traditie uit de tijd dat de kozakken nog de grenzen van het Russische rijk verdedigden tegen de Turkse en Tataarse horden. Hun paardenstaart was uitdagend bedoeld: 'Probeer me maar te scalperen.'


Het past wel bij de barricade die Herasjenko en 150 andere kozakken vlakbij het Onafhankelijkheidsplein hebben opgeworpen. Om een belegering te bemoeilijken zijn tussen de zandzakken puntige stokken gestoken. Een houten wachttoren torent erbovenuit.


Toch is het uitzicht allang niet meer bepalend voor de identiteit van de kozak. De tientallen jongeren die zich de laatste weken bij Herasjenko's eenheid hebben aangesloten, dragen geen paardenstaart, ofwel een heel kleintje: ze zijn nog aan het sparen. Ook afkomst heeft geen belang meer. Je hoeft allang niet meer uit de steppe te komen om kozak te worden. Veel van de 70 duizend in Oekraïne geregistreerde 'krijgers' komen uit het westen van het land. Wel moet je nog altijd een strak ritueel doorlopen, maar door de buitengewone omstandigheden zijn, tenminste voor Herasjenko en zijn maats, de voorwaarden versoepeld. Volgens Valeri Zabolotnikov, een dokter uit Kiev mét paardenstaart, kan iedereen kozak worden zolang de vrijheid hem dierbaar is en hij bereid is zijn leven te geven voor zijn vaderland.


Voor de ijsberen op het Onafhankelijkheidsplein ligt de keuze voor de hand. Ze vrezen dat Oekraïne opnieuw in de greep van Rusland raakt als president Viktor Janoekovitsj aan de macht blijft. Van Brussel zijn ze niet bang. 'De Europese Unie is een familie van vrije staten', weet Herasjenko. 'Taras Sjevtsjenko, onze nationale dichter, heeft altijd gezegd dat we bij Europa horen.'


Helaas, moeten hij en Zabolotnikov vaststellen, delen lang niet alle kozakken hun mening. Dat hun Russische volksgenoten trouw zijn aan Moskou valt te begrijpen, maar ook veel Oekraïners zijn thuisgebleven.


Volgens de kozakken op het Onafhankelijkheidsplein kunnen ze beter een voorbeeld nemen aan het refrein van het Oekraïense volkslied: 'We geven onze ziel en ons lichaam aan ons vaderland om te tonen dat we echte kozakken zijn.' De liefde is wederzijds. Sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie vormen de kozakken een belangrijk onderdeel van de nationale identiteit. Achter de tent van Herosjenko en zijn maats staat een goed voorbeeld van die herboren cultus: een bronzen standbeeld van een kozak die op zijn bandoera, een Oekraïense tokkelluit, aan het spelen is. ('Zeg nooit balalajka tegen een bandoera.')


Maar de beste reclame voor de kozakken zit - in open jas, een kwestie van trots - bij de wachttoren van hun kamp. Een paar weken geleden werd Mihajlo Gavriluk, een 34-jarige bouwvakker uit de verre regio Boekovina, tijdens de rellen in de Hrusjevski-straat door de beruchte oproerpolitie opgepakt terwijl hij een gewonde aan het wegdragen was. De kleren werden van zijn lijf getrokken en er werd een stuk van zijn paardenstaart geknipt. De volgende dag kon iedereen op televisie zien hoe hij in zijn blootje door de politie werd uitgelachen.


Maar wat bedoeld was als een vernedering pakte averechts uit. Sinds Gavriluk door medestanders werd bevrijd uit het ziekenhuis, is hij voor iedereen in het anti-regeringskamp een held.


Om de haverklap komt er wel iemand het kozakkenkamp binnengelopen met een icoontje of wat lekkers.'Kijk, ik heb een warm kippetje voor je meegebracht', zegt een in bontjas geklede dame tegen hem. 'Zeg maar wat ik nog voor je moet klaarmaken.' Nee, naar de Boekovina is Gavriluk nog niet van plan terug te keren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden