Koyaanisqatsi: majestueus, duizelingwekkend, hartverscheurend, briljant

Sensatie op Lowlands: oude meester Philip Glass komt zelf zijn muziek bij de hartverscheurend mooie muziekdocumentaireklassieker Koyaanisqatsi uitvoeren.

Fragment uit Koyaanisqatsi.

Het was in de vroege jaren tachtig gebruikelijk om een beetje te doemdenken. Er dreigde in die koudeoorlogsjaren een atoomramp, de aarde zou ten onder gaan aan zure regen en dan knuppelden de Canadezen ook nog zeehondjes dood. De mensheid was verdoemd.

Logisch dus, dat de muziekfilm Koyaanisqatsi uit 1982 insloeg met komeetkracht. Regisseur Godfrey Reggio en componist Philip Glass schetsten niet eens zozeer een beeld van een aarde in verval. Het was nog ernstiger. Koyaanisqatsi liet de getergde planeet eerder zien als een onverwoestbaar organisme, waarin de mens niet meer was dan een passant en het hele menselijk bestaan een jammerlijke voetnoot in de eeuwigheid van het universum.

Want dat de mens er een puinhoop van maakt, wordt in Koyaanisqatsi wel duidelijk - zelfs nog zonder Tsjernobyl en smeltende poolkappen. Majestueus zijn aanvankelijk de natuurbeelden van in miljoenen jaren uitgesleten aardlagen in verdroogde rivierbeddingen. Duizelingwekkend daarna de versnelde opnamen van razende forensen op onontwarbare snelwegknopen rond New York, op roltrappen en in winkelcentra, bij hortende en stotende, neurotische minimal music van Philip Glass.

Waar zijn al die poppetjes in godsnaam mee bezig, vraag je je bij Koyaanisqatsi af, zeker als je halverwege de film New Yorkse wolkenkrabbers ziet instorten - een voorbode van wat die stad nog aan apocalyptische rampspoed te wachten staat. We produceren en consumeren, bouwen en vernietigen, in moordend tempo. Alsof we in onze existentiële leegte niets beters weten te bedenken. En al doende putten we de aarde uit en rennen op topsnelheid de afgrond in.

Tekst gaat verder onder de video

Philip Glass Ensemble, Koyaanisqatsi, 21/8, 12.50 uur, podium Bravo en op 19/8 in de Heineken Music Hall in Amsterdam.

Philip Glass, 2016. Beeld epa

Koyaanisqatsi is een van de briljantste muziekdocumentairefilms ooit gemaakt, die verplicht filosofisch en opvoedkundig materiaal zou moeten zijn voor alle kinderen op deze planeet. Een waanzinnige psychedelische trip. Een audiovisueel gedicht over het lot van de mens. Een weergaloze beeldcollage, van NASA-beelden tot natuuropnamen, superslowmotions en time lapses - een beeldtaal die ontelbaar vaak gekopieerd zou worden.

Koyaanisqatsi is bovenal een hartverscheurend mooie minimal-compositie, in volmaakte harmonie met de film uitgevoerd door Philip Glass en zijn ensemble. De moderne klassieke muziek kreeg in Koyaanisqatsi ineens een enorme zeggingskracht en urgentie, en die tetterende, repeterende melodieuze patroontjes voor altijd verbonden blijven aan het gekmakende hedendaagse leven.

Dat Philip Glass, 79 jaar oud en een van de grootste levende componisten, naar Lowlands komt met zijn ensemble voor een liveuitvoering van Koyaanisqatsi bij een filmvertoning in tent Bravo, is natuurlijk een onbevattelijke sensatie. Een bij voorbaat al historisch concert. Bereid u voor op de volgende vijf adembenemende momenten.

1 Lake Powell

De camera vliegt over monumentale rotspartijen in Lake Powell in de Amerikaanse staat Utah, bij trage, glijdende cellolijnen: majestueus, maar ook angstaanjagend. Je kijkt feitelijk recht de aarde in en ziet hoe de planeet in miljoenen jaren is gevormd uit verschuivende aardlagen en verdrogende meren, geboetseerd door ijstijden en komeetinslagen.

De aarde lijkt te ademen als fijn zand blaast over messcherpe duinranden in een onmetelijke woestijn. De planeet als organisme, als levend wezen waarop de mens, die het eerste kwartier van Koyaanisqatsi nog volstrekt onzichtbaar is, straks als gast mag komen rondwandelen. De eerste beelden van Koyaanisqatsi én het door Philip Glass gecomponeerde thema, zijn bijna sacraal, overweldigend en zeer nederig stemmend.

2 Navajo Generating Station

De soundtrack van Glass begint te horten en stoten bij haperende toetsen en piepende blazers. De mens doet zijn intrede in Koyaanisqatsi, en dat is geen goed nieuws. Ineens zien we elektriciteitsmasten in het landschap verschijnen, eigenlijk nog onschuldig, als luciferhoutjes op een kolossale rotspartij. Maar dan vliegt de camera over een absurd grote elektriciteitscentrale, met drie walmende schoorstenen van een meter of honderd hoog. Wát een beeld.

Het blijkt het Navajo Generating Station, gelegen in het reservaat van de Navajo-indianen, en het lijkt op een eerste menselijke kolonie op de planeet Mars. Sciencefiction, die toch daadwerkelijk uit de aarde is gestampt, al ruim een halve eeuw geleden. Na dit verbluffende shot barst de hel los. We zien explosies in de mijnbouw, hoogovens en brandende olievelden, bij driftig hamerende muziek. Bij een vertraagd shot van een kernexplosie in de woestijn valt de soundtrack ineens stil. Onheilspellend. Wat krijgen we nog te verduren?

3 Grand Illusion

Mensen. Mensen en nog eens mensen. Wat zijn het er veel en wat zijn ze allemaal aan het doen? Na de beelden van de oeraarde en het menselijk geweld van woestijnen tot olieraffinaderijen verhuist de camera naar de grote stad. Naar New York. En dus kijken we naar mensen als mieren, op roltrappen, in razend nachtelijk verkeer, op vliegvelden en met duizenden tegelijk recreërend op het strand. Manisch en deprimerend: waar zijn we verdomme mee bezig? Doe eens even rustig!

Dat doen we plotseling, als regisseur Godfrey Reggio ineens naar slow motion schakelt en scherpstelt op zomaar wat overstekende mensen in de stad. Die beelden zijn eigenlijk nog indrukwekkender, zeker als een man ineens recht de camera inkijkt, met op de achtergrond een reclamebord waarop langzaam, letter voor letter, de volgende tekst verschijnt: Grand Illusion. Het ensemble van Philip Glass speelt een trage dodenmars bij klavecimbel en grote trom. Wat een ongekend krachtig poëtisch en filosofisch beeld. Het leven is een illusie. Wisten we al, maar nooit eerder werd die boodschap er zo ontroerend mooi ingeramd.

4 Microchips

Na het vliegende verkeer, de hysterisch versnelde kantoorscènes en de afgrijselijke opnamen in fastfoodrestaurants en productielijnen in worstenfabrieken bij pompende bassynthesizers en gillende vrouwenkoren, valt Koyaanisqatsi godzijdank weer even stil. De camera zoemt uit boven de stad. Het menselijk bestaan wordt steeds nietiger, de stad een minuscule geometrische vorm die verdomd veel begint te lijken op een computerplaat vol microchips. Weer zo'n aangrijpend beeld.

Het vrouwenkoor zingt nu overgeleverde teksten van de Hopi-indianen, waaruit ook het begrip 'Koyaanisqatsi' is ontleend - 'het leven uit balans'. Dan keert de camera terug naar de straat. We zien, weer in vertraagde opnamen, een dronken man die op een brancard wordt gehesen. En een hautaine blonde vrouw die het tafereel bekijkt en haar autoraampje dichtdraait. Een doorgedraaide mensheid waaruit de menselijkheid is verdwenen. Je voelt hoe je keel dichtknijpt. En dan moet het ergste nog komen. Hou vol.

5 Atlas Centaur

De slotscène is de absolute killer van Koyaanisqatsi. In een brullende vuurzee stijgt een raket op, bestemming onbekend. Gaan we ten einde raad maar eens op pad om te zien of er elders in het universum nog een planeetje valt te koloniseren? Philip Glass speelt nu het statige Koyaanisqatsi-thema op een pijporgel: berustend, onwerkelijk mooi. En dan ontploft de raket, een Atlas Centaur om precies te zijn. Hij spat in brokstukken uiteen en de camera volgt een brandend raketonderdeel dat traag rondtollend terugvalt op de aarde. De boodschap is vernietigend. We kunnen wel denken dat we de aarde kunnen ontvluchten als we het hier onleefbaar hebben gemaakt. Maar dat gaat dus niet lukken. We zitten hier vast. En gaan eraan.

En dan verschijnt tot overmaat van ramp nog de vertaalde Hopi-tekst in beeld, die het koor al die tijd blijkt te hebben gezongen: 'Een vat vol as zal op een dag uit de lucht gegooid worden. Het zal het land verbranden en de oceanen doen koken.' Het leven uit balans. Laat de tranen maar vloeien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden