Koude Oorlog op de korte golf; De bizarre klankwereld van de numbers stations

0 E KOUDE OORLOG is niet voorbij. Oude vijanden huilen krokodillentranen en verkondigen in roerende manifesten dat wederzijds wantrouwen en bedrog uitwassen van een duister tijdperk zijn, waarvoor in de nieuwe era geen plaats meer is....

'Peace for public consumption', noemt de anonieme inleider dit cynische wereldbeeld in het tekstboek van The Conet Project, een intrigerende cd-uitgave die onder meer wil aantonen dat geheime diensten 'overal ter wereld' nog net zo actief zijn als vóór de val van het Oostblok.

Op vier cd's hebben de Britse initiatiefnemers van het project ruim 150 opnamen verzameld van kortegolfzenders van de KGB, CIA, Mossad, MI6 en tientallen andere onbekende stations, die gecodeerde berichten aan agenten 'achter de linies' sturen.

Hoe obscuur die berichten ook zijn, iedereen zal er wel eens een flard van hebben opgevangen. De Nederlander die op de Spaanse camping wil horen hoe het weer thuis is, heeft grote kans met de zoekknop op allerlei ondefinieerbaar gedruis te stuiten, voor hij de kortegolffrequentie van de Wereldomroep te pakken heeft. Achter dergelijk elektronisch rumoer gaan vaak zogeheten numbers stations schuil, zenders die hun naam danken aan de ellenlange cijferreeksen die tussen de elektronische station calls door worden opgedreund.

Om die getallen draait het allemaal. Het zijn wiskundige omzettingen van teksten, waarbij via een eenvoudige, maar door derden niet te achterhalen sleutel elke letter wordt vervangen door een cijfercombinatie. De ontvanger van het bericht noteert de cijfers, vertaalt ze via zijn sleutel terug in letters, en leest wat zijn volgende target in vijandelijk gebied is. Dat klinkt misschien naar de fictie van Smiley en Bond, maar uit het Conet Project valt juist op te maken dat het spionnenbedrijf maar beter als een concrete en hoogst nijvere bedrijfstak kan worden gezien.

De vier cd's roepen het beeld op van een verbijsterende drukte op de korte golf; een kakofonie van urgente berichten, een hels koor van afwisselend barse en smekende stemmen, omlijst door krakende marsmuziek, hamerende morse-seinen, gierende stoorzenders en andere raadselachtigheden.

Nu is die indruk van continu spitsuur in het spionnenverkeer misschien vals. De cd-opnamen (in lengte variërend van enkele seconden tot ruim zeven minuten) bieden een gecomprimeerd overzicht van ruim 25 jaar kortegolfactiviteit, bijeengebracht door radioamateurs uit alle hoeken van de wereld. Hoeveel vruchteloze uren soms moesten passeren voor een enkele kostbare minuut konden worden vastgelegd, wordt in het boek in het midden gelaten.

Wel wordt daarin de voor de hand liggende vraag gesteld, waarom spionagediensten nog altijd van antieke radiotechniek gebruik maken, terwijl ze over nieuwste hightech-snufjes kunnen beschikken. Het antwoord schuilt in de eenvoud van het systeem en de garantie van absolute anonimiteit, zelfs als zender en ontvanger jarenlang volgens vaste patronen te werk zouden gaan. Want hoe ver de wetenschap van de cryptologie ook is ontwikkeld, de door alle stations gebruikte one time pads die de teksten omzetten in getallen zijn eenvoudigweg niet te kraken.

Het opmerkelijkste aan The Conet Project is misschien, dat de samenstellers het fanatisme van de hobbyist combineren met een fijn gevoel voor de mysterieuze, poëtische kanten van het onderwerp. Het begeleidende boekje biedt allerhande lijsten met zendfrequenties, signal checklists en andere demonstraties van verzameldrift, maar alleen al de geraffineerd-kille vormgeving van cd's en boek verraadt dat artistieke aspecten hier ook zwaar wegen.

Je moet ook wel een zandzak zijn om ongevoelig te blijven voor de bizarre klankwereld die de numbers stations oproepen. Het is het desolate geluid van de Koude Oorlog: radeloze, van heel ver, door een mist van ruis roepende stemmen, met boodschappen waaruit louter dreiging en verlatenheid klinkt. In het tekstboekje is zonder verder commentaar een toepasselijk gedicht van William Blake afgedrukt: 'In every cry of every Man/ In every Infant's cry of fear/ In every voice, in every ban/ The mind forg'd manacles I hear'.

Ook het muzikale oor komt aan zijn trekken. Wie ontvankelijk is voor de monotone charme van een groep als Kraftwerk zal gebiologeerd raken door de soms wonderbaarlijk mooie 'ethermuziek', opgeroepen door repeterende elektronische signalen die door vreemde storingen worden verkleurd.

Bijzonder curieus is het zogeheten 'Tyrolean Music Station', een opname uit de jaren dat activisten in het Italiaanse Zuid-Tirol aansluiting zochten bij Oostenrijk. Het heeft veel weg van een pastiche: eerst klinkt een royale portie jodelmuziek, vervolgens de Internationale op xylofoon en dan, op dicteersnelheid, een bericht in onvervalst jongensboekenjargon: 'Helmut grüsst Franz. Guten Tag. Die Sonne scheint zuhause. Unsere Henne ist dabei ein Ei zu legen. Auf Wiederhören.'

Meer nog dan de doorgaans lukraak gekozen muziek (van The Mexican Hat Dance tot The Shadows) zijn het de stemmen die je bijblijven. Sommige zijn zo lang achtereen in de ether, dat ze haast een cultstatus kregen: zoals Bulgaarse Betty, die zes jaar lang in eindeloze vlijt haar cijferlijsten reciteerde.

Een ongeïdentificeerd station maakt gebruik van een meisje met een languissante filmsterrenstem, die getallen opleest alsof het liefdesbrieven zijn. Maar vaker hoor je norse bullebakken of blaffende matrones, waarbij het beeld opdoemt van karpatenkoppen onder een kaal peertje in naargeestige werkvertrekken, verborgen achter de façade van een 'Continental Trade Service'.

Er zijn regelrechte bandietenstemmen die het Engels of Duits hilarisch verhaspelen, maar ook beschaafd articulerende Britten die four als foh uitspreken, en met pijp en pantoffels achter de microfoon lijken te zitten.

Zo klinkt het haast knus, maar diverse passages in het tekstboek onderstrepen de dodelijke ernst van de numbers stations. Ze zijn vrij te ontvangen, maar er is hoegenaamd niets over hun werkwijze bekend, en geen regering die betrokkenheid bij hun bestaan erkent. Luisteren naar de zenders is in Engeland zelfs illegaal, en de psychologische druk die de samenstellers bij tijd en wijlen ervoeren, vergelijken zij met een vorm van 'paranoia' die iedereen die zich met het onderwerp bezig houdt vroeg of laat te pakken krijgt.

Illustratief is het enige officiële commentaar dat het project wist los te maken. Het Government Communications Headquarters (GCHQ, gevestigd in het roemruchte Bletchley Park, waar in de Tweede Wereldoorlog de 'onneembare' Enigma-code van de nazi's werd gebroken) verklaarde desgevraagd in stijl: 'GCHQ are aware of the existence of numbers stations, but cannot comment on operational matters.'

The Conet Project: Recordings of Shortwave Numbers Stations. Irdial Discs 59ird tcp 1 (vier cd's en tekstboek, £ 29,50).

Bestellen via These Records, 112 Brook Drive, London SE11 4TQ Engeland. Telefoon: 00-44-171-587.5349. Fax: 00-44-171-582.5278.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden