reportage De wereld volgens Darp

Koude Oorlog in Drenthe: terug in Darp is de kou uit de lucht

Schrijver Frank Westerman keerde voor zijn nieuwe boek terug naar Darp in Drenthe, waar kernbommen in het bos lagen en hij als scholier kennismaakte met de Koude Oorlog. ‘De wereldgeschiedenis heeft het dorp geschampt.’

Frank Westerman fotografeert Frans Ohm die aan zijn boekpresentatie begint. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Goa waark’n!’, riep een Darper de stoet toe waarin de jonge scholier Frank Westerman zich ophield. Tweede Kerstdag 1981 of 1982 moet het zijn geweest. In de jaarlijkse ‘mars op Darp’ keerden pacifisten zich tegen de opslag van kernwapens in de bossen bij het Drentse dorp. ‘Op een kruising stond een man te paard die ons uitmaakte voor ‘landverraders’’, noteert de getogen Assenaar Westerman in zijn nieuwe boek.

Het onthaal van de schrijver van boeken als De graanrepubliek en Wij, de mens is zaterdagmiddag een stuk hartelijker in dorpshuis annex sporthal De Stobbe. Als Westerman voorstelt ‘Darp!’ voortaan als alternatieve toost te hanteren, komt de instemming van de zaal per ommegaande in de vorm van gelach. Nog voor de vier in de klok is, worden stapelglazen bier geroutineerd vol getapt. De etagères met petitfours moeten hun tafel delen met kommetjes suikerklontjes. ‘Destijds werden we door de Darper jeugd onthaald met voetzoekers’, zal Westerman later tijdens het signeren vertellen.

Iets meer dan zeshonderd mensen wonen er in Darp. Zo’n beetje de helft lijkt naar de gymzaal gekomen: bomvol. Niet zozeer voor Westerman, overigens. Frans Ohm houdt het fotoboek ten doop waarin hij het uitbundige Darper gemeenschapsleven vastlegde. Hij vroeg Westerman voor een inleiding.

De schrijver bundelde net dertig jaar na de val van de Muur reportages over de nasleep ervan. ‘Ik dacht Darp – daar ben ik eerder geweest. Ik ging terug naar Roemenië en Cuba, dus waarom niet naar Darp?’

In 1981 had een nog jongere Frank in Amsterdam al meegelopen in de demonstratie tegen de plaatsing van kruisraketten. Maar hier in Darp kwam de latere schrijver pas echt dichtbij de Koude Oorlog, op eigen bodem nog wel. In twee zwaarbewaakte iglo’s op de stuwwal lagen ruim veertig neutronenbommen van het type W70, dik honderd kilo elk.

‘Het bos was van ons, wij gingen daar als jongens cantharellen plukken’, herinnert de 75-jarige heer Bakker zich. ‘Dat moest je na de komst van de Amerikanen niet meer proberen. Maar angst voor die bommen? Een Darper kent geen angst.’

Een wachttoren op de Havelterberg is het enige overblijfsel van het verblijf van de Amerikanen en de kernkoppen. Beeld Harry Cock

‘Wij vonden het vooral vreemd dat mensen vanuit het hele land de trein naar Steenwijk namen en hierheen kwamen lopen’, zegt Geu Tuin (69) nadat Anita en Hendrik het Darper Dorpslied hebben gezongen (‘Het is doar zo goed toev’n op de Drentse hei’). ‘Toe maar, wij geloofden het wel.’

Het is precies wat Westerman met terugwerkende kracht fascineert. Half Nederland was in de ban van ‘de bom’. Maar het dorp dat een voorraadje met een ‘opgetelde vernietigingskracht van tachtig maal Hiroshima’ in de achtertuin had liggen, kon zich er amper druk om maken. Westerman: ‘De wereldgeschiedenis heeft het onverzettelijke dorp geschampt.’

De wereld volgens Darp heet zijn nieuwe bundel, waarvoor hij terugkeerde naar het dorp in Drenthe. Ondertitel: De nagalm van de Koude Oorlog sinds de val van de Muur. Darp is het venster geworden op een voorbije tijdgeest. Een ankerpunt voordat Westerman als journalist de wereld in trok. Van Boekarest tot Havana, langs de ruïnes van de revolutie.

Reportages die hij sinds 1989 maakte voor met name de Volkskrant (standplaats Belgrado) en NRC (standplaats Moskou) vormen de kern. Niet eerder verscheen het verslag van Westermans ervaringen met de Roemeense geheime dienst Securitate, in de dagen voor de val van Nicolae Ceauşescu. Een nieuwe trip bezorgde hem zijn persoonlijke inlichtingendienstdossier als souvenir (‘de twee objectieven naar Cluj zijn gekomen om contact op te nemen met protesterende elementen’).

Het openschuiven van het IJzeren Gordijn viel samen met zijn ontluikende journalistieke schrijverschap. Een nieuwe wereld ging open, ook voor hem, opgeleid als ingenieur tropische landbouw. ‘De Wende betekende ook voor mij persoonlijk een wending. In plaats van naar het Zuiden trok ik Oostwaarts. Het kon, dus we gingen.’

Terug naar de jaren 80. Van zijn vier jaar oudere zus kreeg Westerman een gebroken geweertje opgespeld. Zelf had ze geen dienstplicht om te weigeren – dat moest haar jongere broertje maar doen. ‘De vredesmars op Tweede Kerstdag was bedoeld als warmlopen.’

Dat er atoombommen in het Darperbos lagen was een publiek geheim. Al geloofden sommige Darpers er weinig van. Was dit niet gewoon een list om de Sovjets schrik aan te jagen? 

Darpers stonden vijandiger tegenover die wereldverbeteraars met hun Palestijnensjaals en hun ‘scholierengelijk’. ‘Terwijl de rust in andere Drentse dorpen hooguit werd verstoord door de rijwielvierdaagse, streken er bij Darp Vrouwen voor Vrede neer’, schrijft Westerman. Die neutronenbommen op de site? In Darp waren ze eigenlijk wel blij met de Amerikaanse soldaten die elk geritsel rond het dorp gadesloegen. Wel zo veilig.

Alleen jammer dat die GI’s met hun Buicks en Chevrolets (‘sleeën met van die verchroomde vleugels’) de blits maakten bij dancing Locomotion in Steenwijk. ‘Ze pikten onze meiden in,’ tekende Westerman op uit de mond van Darper Jan. ‘D’r bleef voor ons haast niks over.’

Tot ze plots ook weer verdwenen, drie maanden na de implosie van de Sovjet-Unie. Chinooks vlogen af en aan om de ‘exclusion zone’ te ontmantelen. De nalatenschap van de Amerikaanse aanwezigheid was dat een jonge vrouw beviel van een dochter met kroeshaar. Van de site rest enkel nog een zanderige vlakte tussen de dennen.

Het is voor de handel jammer dat Westerman maar tien boeken bij zich heeft. Binnen een kwartier is hij ze kwijt. Excuserend: ‘The Read Shop in Havelte schijnt ze te hebben.’

Frans Ohm daarentegen kan zijn fotoboek blijven signeren. Meer dan met de wereldgeschiedenis is Darp begaan met Darp. Die atoombommen? Meneer Bakker is nog steeds niet overtuigd. ‘Volgens mij wist zelfs de Nederlandse regering niet precies wat hier lag. Het was een klein stukje Amerika.’

Frank Westerman: De wereld volgens Darp. De nagalm van de Koude Oorlog sinds de val van de Muur. Querido/Fosfor. € 20,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden