Koude Oorlog in de mergelgroeve

Het oude NAVO-hoofdkwartier in de Limburgse Cannerberg, 40 jaar lang strikt verboden terrein, is open voor publiek. Een eventuele aanval op de Russen zou van hieruit zijn gecoördineerd. De dreiging van een allesvernietigende atoomoorlog komt tot leven. Tekst

Als ooit de nucleaire aanval op de Sovjet-Unie was ingezet, dan hadden ze die waarschijnlijk gecoördineerd vanuit een beboste heuvel even buiten Maastricht. Diep verscholen in de mergelgroeven van de Cannerberg zat hier het hoofdkwartier van de NAVO. Tijdens de Koude Oorlog regelde dit 'Joint Operations Center' de verdediging van het luchtruim van Noordwest-Europa.


Het bolwerk was veertig jaar strikt verboden terrein. Sinds afgelopen weekend is het complex op afspraak open voor publiek. Oud-militairen geven rondleidingen. 'We wisten dat de Russen meer kernwapens op dit complex hadden gericht dan op Londen of Parijs', zegt Armand Rameckers (58). Hij was tussen 1985 en 1992 hoofd van de postkamer.


Met een olielampje gidst Rameckers de bezoekers door de donkere, koude gangen. Bij de ontmanteling in 1992 zijn alle verlichting en elektra verwijderd. De bordjes met de namen van de gangen zijn de enige oriëntatiepunten. Mainstreet is de belangrijkste ader en voert terug naar de hoofdingang, Exit 1. De zijgangen zijn genummerd naar het NAVO-alfabet: Alpha, Bravo, Charlie. Sommige zijn honderden meters lang. 'Daarom werd er veel gefietst in het complex', zegt Rameckers.


Links en rechts doemen artefacten op van de Koude Oorlog. Toegangshekken waar de militairen en bezoekers zich moesten identificeren. Oorspronkelijke dieselgeneratoren uit de jaren vijftig. Drie dikke stalen 'blast'-deuren die de schokgolf van een atoombom moesten kunnen weerstaan. De dreiging van een allesvernietigende atoomoorlog komt zo tot leven.


In de onderaardse stad wijst Rameckers de overblijfselen aan van een van de soldatenbars. 'Hier dronken we altijd een biertje na de dienst. Ook stond er een gokkast en kon je flipperen.' Een oude frisdrankautomaat in de hoek is uit die tijd overgebleven. Het complex beschikte over verscheidene kantines, een kapsalon en een ondergrondse golfbaan.


Het gangenstelsel bleef twintig jaar dicht, omdat het betreden ervan een gevaar was voor de gezondheid. Na een brandje in de keuken, midden jaren zestig, was namelijk besloten alle leidingen van de klimaatbeheersing te bekleden met spuitasbest. Nadat er tien jaar over was gesteggeld, is in 2002 begonnen met de schoonmaak. 'We hebben met verfmesjes 63.300 vierkante meter mergelwand afgekrabd', zegt Edmond Staal, medewerker van Stichting het Limburgs Landschap, die het complex in bezit heeft.


De milieuproblemen beperkten zich niet tot het asbest. Om de groeven warm te houden was in veertig jaar een gigantische hoeveelheid diesel verstookt, met ernstige bodemverontreiniging als gevolg. Ook waren bergen afval in de gangen gedumpt, omdat niets het complex mocht verlaten. De schoonmaakoperatie heeft 40 miljoen euro gekost. Het ministerie van Defensie heeft uiteindelijk betaald.


De rondleiding voert naar het hart van de berg, waar de extra beveiligde commandobunker zat. De betonnen constructie staat er nog. Hier hing een groot scherm van plexiglas waarop te zien was waar alle eenheden in het gebied waren. Ook stonden er telexmachines die in verbinding stonden met de vliegvelden.


Wat zich hier precies heeft afgespeeld, is nog steeds geheim. Rameckers heeft wel een vermoeden. 'Ik denk dat een eventuele aanval op de Russen vanaf hier zou zijn gecoördineerd. En hoe te reageren op een eventuele tegenaanval.' Geen onwaarschijnlijke gedachte, want het West-Duitse luchtruim, destijds de frontlinie tussen oost en west, viel onder het operationeel gebied.


De groeven in de Cannerberg zijn in de loop van de eeuwen ontstaan door het afgraven van mergel, een in Zuid-Nederland veel gebruikt bouwmateriaal. De Duitse bezetters zagen als eerste het militaire potentieel van de gangen en maakten plannen om er een beschutte assemblagefabriek voor V1-raketten te maken. Er werden betonnen vloeren aangelegd en machines geplaatst. Door het oprukken van de geallieerden is het complex nooit in gebruik genomen.


Na de oorlog maakte de NAVO de berg gereed als hoofdkwartier. Vanaf 1963 waren er permanent zo'n 250 militairen en burgers in het gangenstelsel. Dat kon oplopen tot meer dan duizend man bij gezamenlijke oefeningen met NAVO-grondtroepen. Het ondergrondse militaire complex had vierhonderd kantoorruimtes die in een totale ganglengte van 8 kilometer waren ondergebracht.


Vanaf de buitenkant is niets van die omvang te zien. Het complex ligt zo verscholen en was zo in geheimzinnigheid gehuld (tot midden jaren tachtig werd het bestaan ervan officieel ontkend), dat de wildste verhalen de ronde deden. 'De mensen hier in de buurt dachten dat hier kernwapens lagen opgeslagen, maar de zwaarste wapens die we hier hadden waren dienstpistolen', zegt Rameckers.


Het complex is nu in gebruik genomen voor educatieve doeleinden. Steeds meer voorwerpen worden teruggeplaatst. Ook hangen er foto's waarop je kunt zien hoe het complex eruitzag toen het nog operationeel was. In samenwerking met kunstcentrum Oda Park zullen kunstprojecten in de groeven worden georganiseerd. Als voorbode daarvan hangt nu een werk van Rob Scholte in een van de gangen.


De bom is nooit gevallen, maar de asbestvervuiling heeft wel zijn tol geëist. Hoeveel mensen precies ziek zijn geworden weet niemand, maar Rameckers kent verscheidene collega's die aan asbest gerelateerde kankers zijn overleden. Zelf moet hij nog ieder jaar zijn longen laten controleren in het ziekenhuis. 'Mentaal zit ik er niet mee', zegt Rameckers. 'Ik heb hier zeven jaar gezeten, dat kan ik niet meer terugdraaien.'


Onder de dreiging van een atoombom bleef hij al even nuchter. 'Als militair wist je wat de risico's waren, daar had je voor getekend. Aan de andere kant went alles. Voor ons was het alsof je gewoon naar kantoor ging.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden