Kort Amerikaans

Vijftig jaar na verschijnen blijft Wolkers' autobiografische roman Kort Amerikaans ijzersterk.

Vijftig jaar geleden verscheen Kort Amerikaans, de eerste roman van Jan Wolkers (1925-2007). Uitgeverij Meulenhoff viert het jubileum met een heruitgave, waarin een nawoord is opgenomen van Wolkers-biograaf Onno Blom. Hij laat zien dat Kort Amerikaans diep geworteld is in Wolkers' biografie. Nieuw is die bevinding niet; wel heeft Blom een en ander overtuigend gedocumenteerd.


Even opfrissen. In Kort Amerikaans lezen we over de jonge kunstenaar Eric van Poelgeest in het laatste oorlogsjaar. Hij heeft het ouderlijk huis in Oegstgeest verlaten. Op de Leidse kunstacademie houdt hij zich schuil voor de Arbeitseinsatz. Hij maakt er kennis met Van Grouw, die de academie beheert, en met de Spin, een student met een wat duister karakter. Beide personages blijken te sympathiseren met de bezetter, waardoor Eric denkt dat zijn broer Frans, die in het verzet zit, gevaar loopt. Frans zal, anders dan Eric, uiteindelijk niet het leven laten door oorlogsgeweld maar door de gevolgen van difterie.


Wolkers had een broer, Gerrit, die in 1944 bezweek aan de ziekte. Hij bezocht Gerrit vlak voor diens overlijden in het Academisch Ziekenhuis in Leiden. Wat Wolkers toen zag, staat beschreven in de roman: 'Met zijn laatste krachten kwam zijn broer moeizaam op zijn elleboog omhoog, toen knakte zijn hoofd opzij maar hij bleef Eric aankijken.' Blom toont aan dat Wolkers het beeld van de stervende broer meermaals heeft gebruikt. Blom schrijft: 'Hij móést de dood van Gerrit steeds opnieuw verbeelden om die te verwerken'.


Ook de paarse vlek die Eric bij z'n slaap heeft, het 'Kaïnsteken' dat zo goed zichtbaar is bij Erics haardracht 'kort Amerikaans', brengt de biograaf in verband met Gerrit. Meer dan we veronderstelden gaat Kort Amerikaans over het verlies van Wolkers' geliefde broer.


De vrouwelijke personages boeten (verder) in aan belang. De piepjonge boekverkoopster Ans, met wie Eric verkering heeft, de Joodse Elly - Erics moeder, die half Leiden doorkruist om haar zoon een pannetje eten te bezorgen - het zijn slechts archetypen die Erics verlatenheid in lichamelijke zin onderstrepen. Aan karakter ontbreekt het deze dames volledig, hun zieleroerselen doen niet ter zake.


De toen nieuwe, quasivrije seksuele moraal, waarin een taboe ontstond op vrouwelijke preutsheid, werd zichtbaar in Wolkers' voorstelling. 'Iedere normale vrouw durft dat', zegt Eric tegen Ans om haar over te halen. Het is voorstelbaar dat Wolkers' proza en de verfilmingen van zijn werk hebben bijgedragen aan de veranderende houding ten aanzien van seksualiteit. Moraal en mentaliteit van de kunstenaar duiken op in zijn onvervreemdbare stijl.


Die is direct, soms wat lomp, maar zeker niet ongeestig. Zo is er de scène waarin Eric zich zorgen maakt om zijn broer. In ernstige gedachten verzonken staat hij bij het marmeren beeld van een jongetje bij de fontein op de Vismarkt. Plots krijgt hij gezelschap van een jongen. Die wijst naar het marmeren beeld en zegt volkomen uit het niets: 'Zijn lul is eraf.' Een typisch Wolkersmomentje, waarvan Kort Amerikaans er meer bevat. En alleen daarom al is het goed dat deze roman opnieuw is uitgebracht. Het is en blijft sterk proza.


Voor wie dit weerzien niet genoeg is: op 19 oktober, de vijfde sterfdag van Jan Wolkers, wordt een symposium gewijd aan de schrijver. In het Scheltemacomplex te Leiden spreken Onno Blom en Kees 't Hart. Dick Matena zal het derde deel van zijn strip naar Kort Amerikaans presenteren.


Meulenhoff; 199 pagina's; € 19,95.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden