Korpschef Akerboom: 'Waar ik op hamer: wijs je collega op een integriteitsfout'

Een terugblik op een - op z'n zachtst gezegd - bewogen week voor de politie

De politie kreeg er deze week flink van langs. De interne cultuur is te losjes, jongeren willen geen agent meer worden, corruptie ligt bij groepen op de loer en de leiding is nalatig. 'Pijnlijk', zegt korpschef Erik Akerboom. 'Er komt nog meer aan.'

Beeld Marlena Waldthausen

Hij had acht dagen vrij en zeilde - 'heerlijk, schitterend weer, je kop even helemaal leeg' - met zijn echtgenote over de Friese meren en rivieren. Amper terug in Den Haag begon wat korpschef Erik Akerboom (56) cynisch 'het feest' noemt: de commissie Ruys over het geldschandaal van de Centrale Ondernemingsraad. Motivaction dat meldde dat het imago van de politie zo negatief is dat jongeren er niet meer willen werken. Vakbonden die vinden dat de leiding slecht voor zieke agenten zorgt. Het WODC met de constatering dat allochtone agenten relatief vaker corrupt zijn.

Dit was niet uw beste week.

'Dat is een understatement. Het is allemaal ontzettend pijnlijk. Er lopen nog zo'n honderd onderzoeken naar wat er misgaat bij de politie. Het leeuwendeel daarvan hebben we zelf geïnitieerd. Dat gaat allemaal aanbevelingen opleveren, en ook allemaal nare dingen die we dus verkeerd doen. Dat móet, dat is inherent aan zo'n omvangrijke reorganisatie waarin je weer helemaal opnieuw begint. We zitten in een dal en daar moeten we met z'n allen doorheen. We zijn geen bank; we zijn een publieke instelling, onze vuile was hangt voortdurend buiten. Alle kritiek in de pers accepteer ik allemaal. Maar ik wil wel graag ontspannen, dus niet defensief, reageren op dingen die niet goed gaan, en daar van leren.'

Wat zit er nog allemaal aan te komen?

'Ik laat bijvoorbeeld zo'n honderd lekkende, betrapte agenten bevragen waaróm ze dat nou precies deden. Was het geldnood? Loyaliteit met een criminele organisatie? Waarom is die loyaliteit sterker dan die voor de rechtsstaat? Ik garandeer je: als de resultaten daarvan bekend worden, zitten we hier weer.'

Alle kritiek van deze week komt volgens Akerboom neer op een van zijn belangrijkste thema's: integriteit. Of liever: het gebrek bij sommigen daaraan. De commissie Ruys oordeelt dat het onderling aanspreken op normoverschrijdend gedrag bij de politie 'zwak is ontwikkeld'. Het WODC stelt dat sommige allochtone agenten niet weerbaar genoeg zijn tegen de verlokkingen uit hun soms criminele netwerk. Zij zijn daardoor relatief vaker betrokken bij ernstige integriteitsschendingen.

U wilt juist meer mensen met een migratieachtergrond bij de politie.

'Zeker. Nog steeds. Daar sta ik voor.'

Afgaand op het rapport zou u daar problemen mee kunnen verwachten.

'Dat rapport gaat over veertig ernstige corruptie-gevallen in relatie tot georganiseerde misdaad, bij een politieorganisatie van meer dan 60 duizend mensen. In vijf jaar tijd. Van die veertig zijn er 16 allochtoon. Ik wil het niet relativeren, maar deze feiten wel benadrukken. Ik heb gesproken met enkele van die mensen. Zij bevestigen de wodc-conclusies: het gaat om mensen met weinig zelfcontrole, een uitbundige levensstijl, hang naar avontuur en luxe, die slecht kunnen omgaan met tegenslag. De mensen die ik sprak zeggen: dat klopt, die afkomst, de verleidingen, die extreme loyaliteit naar familie en een soms crimineel netwerk - zo ben ik ook opgegroeid.

'We weten nog veel te weinig van die cultuurverschillen. In sommige culturen kun je niet tegen je familie ingaan. Agenten weten donders goed dat ze niet met criminelen moeten omgaan, maar het is voor een Turkse of Marokkaanse agent veel moeilijker dan voor een Hollander om tegen een criminele neef te zeggen: jij mag niet op mijn bruiloft komen. Die weerbaarheid schiet tekort. Daar moeten wij deze agenten beter in begeleiden.'

Hoe stelt u zich dat voor?

'Dat weet ik niet. Die vraag komt te vroeg - het rapport is nog maar net uit hè. Ik denk wel, wanneer een agent kampt met een loyaliteitsconflict tussen familie en de politie: die heeft het moeilijk, die zit daarmee. Hij moet daarmee bij iemand terecht kunnen. Daar wil ik in voorzien. Daar komen allemaal vragen bij die ik moet beantwoorden: zijn we streng genoeg bij de selectie? Schiet de huidige begeleiding tekort? Moeten we zorgen voor buddy's? Ik wil er eerst meer over weten, omdat je anders te snel in oplossingen schiet. Maar het is voor mij zonneklaar dat een oplossing wel in deze sfeer moet worden gezocht.'

Beeld .

Praten zal niet voorkomen dat de criminele neef toch naar de bruiloft komt.

'Nee. Maar wat met praten wel helpt, is dat je voorkomt dat zo'n collega in een isolement geraakt. Want dan is de kans op ontsporing echt veel groter. Dan ga je instinctmatig toch naar de groep waarmee je je het meest verbonden voelt. Ik wil dat die loyaliteit ook, steeds meer, bij de politie komt te liggen.

Daar begint het: bij de eigen weerbaarheid. Daar vragen psychologen bij de selectie al op door. Als we bij het referentenonderzoek bij familie of iemands netwerk al kwetsbaarheden ontdekken, laten we zo iemand niet vallen maar moeten we meer investeren in begeleiding. Als we daarin naderhand ook een uitlaatklep kunnen bieden, gaan we dat doen. Als dat helpt om de integriteit van het korps naar een hoger niveau te tillen, is me dat heel veel waard. Maar dát er meer allochtonen bij het korps moeten komen, staat vast.

Stel je voor: een observatieteam zonder allochtonen, dat rondrijdt in wijken tussen grote concentraties Marokkanen of Turken - dat gáát niet. Daar moet iemand bij zitten die weet van de hoed en de rand.'

Etniciteit is een lastig dossier, erkent Akerboom. Het wordt volgens hem geregeerd door emoties en een gebrek aan kennis, en niet door de feiten. 'Ik wist dat dit niet makkelijk ging worden. Maar dit thema van migratie loopt, samen met het verplaatsen van klassieke criminaliteit naar cyber, door mijn hele loopbaan. Ik zag het ook bij de AIVD, bij Defensie en als Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding: de veranderende bevolkingssamenstelling en technologie zijn belangrijkste beïnvloeders van het politiewerk. Daar mogen we onze ogen niet voor sluiten.'

Erik Akerboom wordt geïnstalleerd als chef van de Nationale Politie in 2016. Beeld anp

De commissie Ruys oordeelde deze week hard over de politiecultuur. De omgangsvormen moeten zakelijker. De Centrale Ondernemingsraad kon veel geld verkwisten omdat niet werd gecorrigeerd.

'Ik hamer er voortdurend op, binnen en buiten de COR, dat loyaliteit juist is dat je een ander behoedt voor het maken van een integriteitsfout. Alleen je beste vrienden geven kritiek, durven te zeggen dat je vieze oren hebt. Een veelgemaakte fout bij de politie is dat mensen de persoon en de kritiek als hetzelfde zien: hij is kritisch, dus hij vindt me een klootzak.

'We voeren sinds enkele maanden met alle 800 leidinggevenden in onze organisatie tweedaagse gesprekken op de Politieacademie over omgangsvormen en integriteit. Ik ben daar een onderdeel van, zo'n 450 heb ik er al toegesproken. Nee, dat is niet genoeg, maar wel een begin: zij moeten het gesprek aangaan. Zij moeten leren dat elk optreden kritisch wordt geëvalueerd. Worden foute grappen gedoogd, of zeg je daar iets van? Ik geloof heilig dat de nieuwe generatie het echt heel anders gaat doen.'

De commissie Ruys oordeelt dat er geen bewijs is dat uw voorganger de Centrale Ondernemingsraad heeft omgekocht, maar dat hij wel erg veel onacceptabele uitgaven door de vingers heeft gezien.

'De commissie bevestigt conclusies die ik zelf eerder ook al trok - het toezicht schoot tekort.'

De NPB-vakbondsvoorzitter zegt dat het rapport nog veel vragen oproept. De bonden lijken aan te willen sturen op een parlementaire enquête.

'De allesoverheersende vraag is beantwoord: de COR is niet omgekocht. Daar zijn zelfs contra-indicaties voor. Daarmee is voor mij de kous af. Heus, wij hebben geen gebrek aan onderzoeken. Ik wil een streep zetten. Een strik eromheen, klaar. Ik wil verder.'

De korpschef wijst erop dat alle kritiek het vertrouwen in politiemensen volgens CBS-cijfers niet heeft aangetast: samen met rechters genieten politiemensen nog steeds het meest vertrouwen bij burgers. Het zou hem enorm helpen, zegt Akerboom, als ook vakbonden, politici en de media hem gunnen dat hij een streep onder de reorganisatie kan zetten.

'Ik wil niet dramatiseren, alle kritiek hoort gewoon bij mijn werk, maar mijn opdracht is ook dat ik die organisatie de nieuwe wereld in loods, dat ik het verleden afrond. Na die gigantische reorganisatie is er behoefte aan rust. Gewoon weer aan het werk. Focussen op de toekomst.'

Voormalig minister Opstelten krijgt er hard van langs in het rapport Ruys. De reorganisatie moest te snel, daardoor ging veel mis. Heeft Opstelten uw voorganger Gerard Bouman in de steek gelaten?

'De politie wilde ook heel veel zelf doen.'

U heeft zich in de COR-affaire kritisch over Bouman uitgelaten. Maakt dat zijn overlijden extra moeilijk?

'Ja, dat is heel schrijnend. Het is een ingewikkelde cocktail als je als relatief nieuwe korpschef - die ik toen was - aan de slag moet met een pijnlijk dossier waarbij je voorganger is betrokken. Gerard is niet gespaard in Ruys' onderzoek, en ook niet in de reacties daarop. Ik weet dat daar een gigantische opdracht achter schuilging. En toch moet ik constateren: het is uit de hand gelopen. Door mensen die zich individueel onverantwoordelijk gedroegen. Maar ook: er was te weinig toezicht. Hoe pijnlijk Gerards overlijden ook is, ik kan daar niet omheen.'

Alsof het allemaal nog niet genoeg was, riepen de vakbonden deze week dat de politie kritische agenten de ziektewet induwt, en slecht voor haar drieduizend zieken zorgt. Helemaal fair is dat niet, zegt Akerboom, want dat is gebaseerd op een oud TNO rapport uit het begin van de reorganisatie. 'Maar het blijft een zorgenkindje', erkent hij. 'Er is diep gesneden in het aantal leidinggevenden. Uit de leiding en ondersteuning zijn 4000 functies weggevallen. Die leidinggevenden hebben natuurlijk wel een belangrijke zorgtaak.'

Gaat u dat terugdraaien?

'Ik ben een ronde aan het maken langs alle teamchefs met de vraag waar zij tegenaan lopen. In een team van honderd of 150 man kun je makkelijk verloren raken. Dus je ziet al kleinere werkverbanden ontstaan. Als het nodig is, zal ik daar op ingrijpen.'

Is dit nog steeds uw droombaan?

'Het is niet alleen een baan die je hébt, je bént het ook. Dat is hoe ik het steeds meer ervaar.'

Is dat goed of slecht?

(Na enig nadenken): 'Dat is heel intens. Het is best heftig. Laat ik het zo zeggen: dit is best een mooie hondenbaan.'

Lees meer over de politie

De cijfers van het WODC-rapport liegen er niet om: agenten met een migratie-achtergrond zijn relatief vaker betrokken bij omkoping en andere integriteits schendingen. Hoe komt dat? Vier mogelijke oorzaken op een rij.

Na het zoveelste rapport over interne malversaties binnen de politie wordt het tijd dat de organisatie erkent dat zij een groot probleem heeft. Dit zeggen de voorzitters van de twee grootste politievakbonden van Nederland. Zij pleiten voor radicale veranderingen bij de in 2012 opgerichte Nationale Politie, omdat het de organisatie ontbreekt aan transparantie en zelfreinigend vermogen, bijvoorbeeld om integriteitsschendingen tegen te gaan.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.