'Korenwolf staat voor mooi landschap'

Staatssecretaris Dijksma wil niet langer ten koste van alles bedreigde diertjes beschermen. Voor natuur- vrienden is het een race tegen de klok. Door

Het moet een eigenaardig gezicht zijn voor de spaarzame wandelaars op het Pieterpad die de regen trotseren: vijf mannen met paraplu's, die gebogen over een akker op de Kollenberg bij Sittard lopen op zoek naar iets.


Dat iets is een burcht van een korenwolf (officiële naam: Cricetus cricetus, Europese hamster). Al snel heeft een van de mannen, Gerard Müskens, onderzoeker van Alterra in Wageningen, er één gevonden. Zijn paraplu verdwijnt in de 'valpijp' van de burcht, die de korenwolf gebruikt om de burcht snel uit maar vooral in te komen. Want de hamster is een geliefd prooidier voor vossen, marters en andere predatoren. Dat is zo ongeveer zijn belangrijkste functie, prooidier zijn. Een hamster leeft in het wild dan ook zelden langer dan twee jaar; 90 procent van de mannetjes sterft al in het eerste levensjaar. Als het graan eenmaal is geoogst en de natuurlijke dekking wegvalt, gaat hij een wisse dood tegemoet als hij zijn burcht verlaat.


Toch heeft de hamster nog een andere functie. In zijn hoedanigheid als korenwolf is hij in de afgelopen twaalf jaar uitgegroeid tot symbool. Symbool van 'doorgeslagen soortenbescherming' in de natuur. En symbool van de juridische macht van een enkel diertje tegen de vooruitgang; de korenwolf staat op 1 in het rijtje dieren dat puur door zijn aanwezigheid en zijn bedreigde status in staat zou zijn de aanleg van bedrijventerreinen en snelwegen te frustreren.


De hamster is een geliefd voorbeeld bij bestuurders en politici die willen aantonen dat zij zich niet met flauwekul bezighouden en dat zielige diertjes het niet moeten wagen om zand in de economische motor te strooien. Zelfs de nieuwe voorzitter van de Vereniging Natuurmonumenten, Hans Wijers, zei bij zijn aantreden vorig jaar in de Volkskrant dat hij zich niet kon opwinden over de korenwolf. Als 'goede representant van de bevolking' vermoedde hij dat de bescherming van de korenwolf tot de 'extremen' behoorde.


Maurice La Haye schiet in de lach als de uitspraak van Wijers ter sprake komt. De bioloog uit Nijmegen, die binnenkort hoopt te promoveren op de redding van de korenwolf, heeft inmiddels een briefje binnen van de Natuurmonumentenvoorzitter, waarin die zich min of meer verontschuldigt voor zijn uitspraak.


'Zo gaat het vaker', weet La Haye. 'Iedere keer als mensen zich verdiepen in de feiten, dan blijkt de bescherming van de korenwolf juist een van de geslaagde natuurbehoudsprojecten te zijn. Met aantoonbare positieve effecten op de biodiversiteit in het agrarische gebied. Een schoolvoorbeeld ook van goede samenwerking tussen overheid, boeren en natuurbeschermers.'


Maar toch: het recente natuuradvies van de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur is kritisch over herintroducties van en fokprogramma's voor zeldzame dieren. En over de effecten van agrarisch natuurbeheer. Dat terwijl de onzekerheid over de financiering van het korenwolfprogramma toch al een constante is, zeker ook omdat de hamster na meer dan tien jaar bescherming nog altijd niet volledig op eigen benen kan staan. Nog altijd worden er jaarlijks honderd hamsters bijgezet in de drie clusters van korenwolfgebieden in Zuid-Limburg. Hamsters die worden gefokt in Diergaarde Blijdorp en in GaiaZoo in Kerkrade. De bescherming van de korenwolf kost jaarlijks in totaal bijna een miljoen euro. Tegen dit soort getallen is het moeilijk je te verdedigen. En het maakt van de redding van de korenwolf, zo beamen de mannen onder de paraplu's, een race tegen de klok.


En dat terwijl de korenwolf tot in de jaren vijftig gold als een 'pestsoort' in het Zuid-Limburgse boerenland. De hamster voelde zich thuis in de kleinschalige akkers, waar toen nog veel granen werden geteeld. De combinatie van lössgrond, voldoende voedsel en voldoende dekking was ideaal. Vanwege de intensivering en de schaalvergroting van de landbouw en de geleidelijke vervanging van granen door mais, aardappelen en bieten, holde de populatie hamsters achteruit, niet alleen in Nederland, maar ook in Duitsland en België. In 1999 ving de Vereniging Das & Boom de laatste in het wild levende vijftien hamsters weg in Heer, bij Maastricht, en dwong een fok- en herintroductieprogramma af.


Er kwam een beschermingsplan, dat voorzag in 500 hectare grond met hamstervriendelijk beheer. Boeren die meededen, kregen betaald om hamstervriendelijke gewassen te verbouwen en die niet, of pas heel laat te oogsten, vanwege de belangrijkste overlevingsvoorwaarde voor hamsters: voldoende dekking. In 2002 werden de eerste gefokte hamsters uitgezet, het aantal burchten schommelt de laatste jaren weer rond de 500.


De vraag is natuurlijk: waarom al die moeite voor dit prooidier? De mannen wijzen dan op de derde functie van de korenwolf. 'De korenwolf staat voor een landschap waarvan de mensen niet willen dat het verdwijnt', zegt Harm Kossen, beleidsmedewerker agrarisch natuurbeheer van de Limburgse Land- en Tuinbouw Bond. 'Vraag aan mensen wat ze mooi vinden en ze zeggen: het kleinschalige, afwisselende, agrarische cultuurlandschap. Kijk hier maar om je heen, dan zie je het. Mensen die dit deel van het Pieterpad lopen zijn blij dat ze nu eens geen mais zien, maar korenvelden, met verschillende gewassen en met geelgorzen en veldleeuweriken. Dan kun je zeggen: die korenwolf kost een miljoen per jaar, maar het levert veel meer op dan de hamster alleen.'


Van de Kollenberg gaat het naar dierentuin GaiaZoo in Kerkrade. Daar, in een loods, staan de hokken met hamsters voor het fokprogramma. En zien we, voor het eerst, een echte korenwolf. Een schattig diertje om te zien, het moet gezegd. Er zijn net nog 27 hamsters uitgezet. Toch kunnen we niet om de symboliek heen: het voortbestaan van de hamster is blijkbaar afhankelijk van een fokprogramma in een dierentuin. Maurice La Haye: 'Het laatste redmiddel. Vooral voor de genetische variatie, voor het inbrengen van nieuw bloed, is het fokprogramma nu nog belangrijk.'


Jean van der Linden, voorzitter van de Limburgse Korenwolfcommissie en boer in Eys heeft zich bij het gezelschap gevoegd. Hij heeft de tijd nog meegemaakt, vertelt hij, waarin de korenwolven bij het oogsten in rijen onder de korenschoven vandaan kwamen.


Zelf had hij toen nog weinig oog voor de natuurwaarden op het platteland. Maar dat veranderde. 'Alleen maar mais, alleen maar monocultuur, dat is niet wat de burgers in deze regio willen. Dit is ook een stedelijke regio, met veel recreatie, de verwevenheid tussen stad en platteland is groot, en boeren vinden het belangrijk om te worden geaccepteerd.'


Voor de gevolgen van het advies van de raad zijn Müskens en La Haye niet bang. Ja, dat rapport relativeert ook het belang van het behoud van iedere soort. Maar, weet La Haye: de korenwolf wordt daar nu juist niet mee bedoeld. 'In een onderliggend rapport van dat advies staat juist dat dit een van de weinige geslaagde projecten is.'


Nu stoppen met het project zou rampzalig zijn, vindt Van der Linden. Voor de korenwolf, maar ook voor de betrokkenheid van boeren, die net 'een omslag in denken' hebben gemaakt. En Harm Kossen zegt: 'Als je er nu opeens mee stopt, dan is het vertrouwen bij boeren voor altijd weg. Dan doen ze nooit meer mee.'


Maar Gerard Müskens voorspelt dat het project gewoon zal doorgaan. 'Ermee ophouden zou pas echt onverantwoord zijn. Dan is het alsnog gedaan met de korenwolf en zijn alle investeringen voor niets geweest. Dat is echt een onverkoopbaar verhaal.'


Maurice La Haye bioloog uit Nijmegen


Harm Kossen beleidsmedewerker van de Limburgse LTB

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden