Koppige Deen

In de VS wordt alweer geschamperd over Lars von Triers kritiek op Amerika. Maar zijn nieuwe film 'Dogville', is wel een van de hoogtepunten op het filmfestival in Cannes....

Lars von Trier gaat nooit naar Amerika. En nee - dat heeft niets met zijn vliegangst te maken. 'Ik zou met de boot kunnen gaan, maar ik voel niet de behoefte. Amerika is al overal. Het land domineert de wereld. Ik koester liever het romantische beeld van het land dat ik in mijn hoofd heb. Dat wil ik niet kapotmaken.'

Von Trier zit, de dag na de wereldpremière van Dogville op het festival in Cannes, op zijn praatstoel. Tijdens een gesprek met een groep journalisten stelt de Deense regisseur de eerste vraag zelf. Lars von Trier ('ik houd van waarom-vragen') wil van Lars von Trier weten waarom hij zonodig een film moest maken in een studio met alleen enkele witten lijnen op de vloer. 'Ik denk dat het een reactie is op de bombastische beeldtaal die de media overheerst. Als ik tijdens het zappen op een ouderwetse toneelverfilming stuit, vanuit één camerastandpunt gedraaid, dan ben ik echt opgetogen. De rust die daarvan uitstraalt, werkt bijna therapeutisch.'

Zijn vorige film Dancer in the Dark, in 2000 winnaar van de Gouden Palm, ging gepaard met veel tamtam over het gebruik van honderd digitale camera's. Die waren nodig, zegt hij nu, om de musical minder afstandelijk te maken. 'Bij elke film probeer ik een vorm te vinden die afwijkt van wat al zo veel wordt gedaan. Ik ben een koppige man. Het moet elke keer weer spannend zijn. Het gaat niet om de provocatie, maar om het experiment. Hoe kun je mensen in iets laten geloven terwijl je laat zien dat alles nep is?'

Dogville, die Von Trier wel eens zijn tweede Gouden Palm kan opleveren, is uniek in zijn soort. Het drie uur durende drama speelt zich af in een filmstudio, waar Von Trier op een zwarte vloer met een krijt een bescheiden plattegrond heeft getekend, inclusief hondenkennel en struiken. Dit is Dogville, een dorpje in de Rocky Mountains tijdens de jaren van de Depressie. Hier komt Grace (Nicole Kidman) terecht als zij op de vlucht is voor een stel gangsters.

De dorpelingen, arme immigranten die nog altijd hopen dat de Amerikaanse droom ook voor hen uitkomt, besluiten haar in hun midden op te nemen. In ruil daarvoor moet Grace klusjes verrichten. Klusjes die zwaarder en smeriger worden zodra de inwoners van Dogville in de gaten krijgen dat de mooie blonde vrouw door de politie wordt gezocht.

Een melodrama is het gevolg, gespeeld door een groep van vijftien acteurs die doen alsof ze in een echt dorp rondlopen. Als ze over een witte streep stappen, wekken zij met hun handen de indruk een deur te openen. Op dat moment klinkt op de geluidsband het knarsen van een opengaande deur.

Voor Dogville gaf Von Trier zichzelf en de spelers, onder wie Lauren Bacall, James Caan en - heel kort - Thom Hoffman, zes weken de tijd. Die periode was lukraak gekozen, het hadden er ook acht kunnen zijn. 'Die druk heb ik nodig. Alleen was dit wel erg onnozel. Ik moest vijftien acteurs zoet houden. Vijftien acteurs, die permanent op de set waren. Dat kost veel energie. Vergelijk het met kinderen. Een kind is geen enkel probleem. Zodra er een tweede bijkomt, ontstaat er onrust. Ik was een soort politie-agent die vooral niet mocht laten zien dat hij een politie-agent was.'

Het idee voor Dogville ontstond toen Von Trier naar een cd luisterde van de Deense zanger Sebastian. Diens versie van een lied van Kurt Weill inspireerde hem een film te maken in de stijl van Bertolt Brecht. Een episch werk, waarin, zoals in de toneelstukken van Brecht, keer op keer wordt benadrukt dat het niet om realisme gaat. Brechts Verfremdungseffekten bestaan eruit dat acteurs uit hun rol stappen om commentaar te geven op de handeling. Bij Von Trier komt de vervreemding van het decor, dat zo gekunsteld is als het maar kan. En dan is er nog de voice-over van John Hurt, die als buitenstaander de negen hoofdstukken op sarcastische toon begeleidt.

'Ik speel open kaart. De computertechniek stelt filmmakers tegenwoordig in staat van alles te suggereren. Kijk naar Lord of the Rings - je ziet duizenden gnomen zonder dat ook maar de vraag rijst of dit niet volkomen belachelijk is. Zelf ben ik meer geïnteresseerd in de opzichtige vorm van manipulatie. Ik wil dat mijn publiek de manipulatie ziet en accepteert, en vervolgens besluit erin mee te gaan.'

Naast een interessant mengsel van film en theater is Dogville een anti-Amerikaans pamflet. Althans - daar doet de plot, over Amerikaanse burgers die uit naam van de gemeenschap een kansloze buitenstaander uitknijpen en misbruiken, wel aan denken. In Cannes wil Von Trier aanvankelijk geen verband leggen tussen zijn film en het huidige buitenlandbeleid van de Verenigde Staten - een keuze die te maken zal hebben met het feit dat Dogville nog niet aan Amerika is verkocht. Al snel blijkt hij zich toch niet te kunnen inhouden.

'Het verhaal heeft niet per se betrekking op Amerika. Het is eigenlijk het verhaal dat ik altijd vertel. Over een lijdende vrouw. Over het menselijk gedrag binnen een kleine gemeenschap. Aan de andere kant: ik kijk met verbijstering naar het gedrag van de Amerikaanse overheid. Net zoals veel Amerikanen dat doen. Niet iedereen is daar even tevreden met de politieke koers. Het probleem met Amerika is dat zij zoveel macht hebben. Ik vind dat mensen die macht hebben - dat geldt op kleine schaal ook voor mezelf als ik op de filmset sta - begripvol en vergevingsgezind moeten zijn. Zonder reflectie leidt macht tot agressie en onderdrukking.'

In Film, een promotieblad van het Deense Film Instituut waarvan op het festival duizenden kopieën zijn verspreid, gaat Von Trier nog een stap verder. In een interview windt hij zich op over de negatieve kritiek uit Amerikaanse hoek op Dancer in the Dark, die zich ook al in Amerika afspeelde. De critici vonden toen dat Von Trier geen recht had over hun land te oordelen, omdat hij er simpelweg nog nooit geweest was. 'Zelf doen de Amerikanen niet anders', stelt Von Trier. 'Hollywood is zelfs gespecialiseerd in dat soort films. Ik denk niet dat de scenarioschrijvers van Casablanca ooit in Marokko zijn geweest.'

Op het filmfestival maakte Von Trier bekend dat Dogville het eerste deel is van een nieuwe trilogie, die hij U, S and A heeft gedoopt. Deel twee en drie gaan op dezelfde wijze - lege studio, kaal decor - gedraaid worden, en Nicole Kidman heeft toegezegd graag als Grace terug te keren. 'Ik weet dat er altijd superlatieven vallen zodra het over sterren gaat; ik zal proberen me in te houden. Laat ik het zo zeggen: Nicole is iemand die graag van alles uitprobeert. En ze is rijk genoeg om bij mij te komen werken voor een appel en een ei.'

De eerste reacties in de VS op Von Triers film zijn al veelbetekenend: 'De film zal wel goed vallen bij het Blame-America-First-publiek, schreef het vakblad Variety. Hij heeft de recensie niet gelezen, zegt hij. Hij weet zo ook wel wat erin staat. 'Het probleem is dat bij dit soort discussies allerlei meningen over elkaar struikelen. Meningen die niets meer met de film te maken hebben. 'Na Cannes zal Dogville in een rustiger vaarwater komen, verwacht Von Trier. Ironisch: 'Al bestaat er een kans dat ik nooit meer van het stigma van de politiek correcte Deen afkom. Misschien heeft Jacques Chirac hem wel gezien, en word ik op weg naar huis in Parijs tot ridder geslagen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden