Kopiëren, rekenen, tekenen

Het werk van Escher vertoont sterke overeenkomsten met kunst die hij (deels) nooit heeft gezien.

AMSTERDAM - Is de beroemde Nederlandse kunstenaar en graficus M.C. Escher schatplichtig aan eeuwenoude islamitische kunst? Twee exposities, in Den Haag en Amsterdam, werpen nieuw licht op de oorsprong van het werk van de meester van de eindeloze herhaling. Eschers stukken blijken veel overeenkomsten te hebben met kunstobjecten uit het Midden-Oosten. In een dubbelexpostitie van het Tropenmuseum in Amsterdam en het Haagse museum Escher in het Paleis kun je de komende maanden de raakvlakken bestuderen.


'Tijdens zijn reizen naar het Spaanse Andalusië in 1922 en 1936 raakte Escher geïnspireerd door islamitische kunst', vertelt curator Micky Piller van het museum Escher in Het Paleis. 'Hij besteedde daar hele dagen aan het kopiëren van tegelpatronen en mozaïeken die hij in het islamitische paleis Alhambra en de moskee Mezquita in Córdoba zag.' Piller wijst op een ingelijste schets met daarop een patroon van afwisselend wit, bruin en blauwe mensfiguren die met handen en voeten in elkaar grijpen. 'Het wordt ook wel een vlakvulling genoemd: een schijnbaar oneindig herhaalbaar patroon.' Escher baseerde het op het abstracte tegelwerk uit het Alhambra. De schets uit 1936 is een van de eerste van zijn vele schetsen van vlakvullingen. 'Hij werd gegrepen door deze techniek en probeerde er een structuur in te ontdekken door het over te tekenen.'


Het bleek een lastig te kraken code voor Maurits Cornelis Escher, tot Berend, broer en hoogleraar aan de Universiteit van Leiden, hem op de mathematische achtergrond van de patronen wees.


'Een ontdekking die ervoor zorgde dat Escher begon te experimenteren met de wiskundige principes achter vlakvullingen en geometrische vormen', zegt Piller. 'Die ontwikkelden zich uiteindelijk tot zijn karakteristieke stijl.'


Het zijn dezelfde mathematische theorieën die dan al eeuwenlang in de islamitische kunst worden gebruikt. 'Dat verklaart waarom veel van Eschers werken gelijkenissen hebben met kunstobjecten uit het Midden-Oosten, zonder dat hij die kan hebben gezien.'


Een goed voorbeeld hiervan staat opgesteld in een van de vitrines van het Haagse museum: een Iraanse schaal uit de 14de eeuw met middenin een symbool dat op een knoop lijkt. Piller: 'Kijk daarna maar naar Eschers Knopen. Dat is dezelfde techniek. De vergelijking is treffend, zeker als je bedenkt dat hij deze schaal - of afgeleiden ervan - nooit heeft kunnen zien.'


Het Haagse Escher in Het Paleis laat vooral de visuele overeenkomsten zien van de werken. In het Tropenmuseum ligt het accent op de overeenkomsten in de wiskundige achtergrond.


Escher & Schatten uit de Islam, Escher in Het Paleis, Den Haag. Escher meets Islamic Art, Tropenmuseum Amsterdam. De zustertentoonstellingen zijn te bezoeken t/m 3 november.

Extra: Wie was Escher?

Maurits Cornelis Escher (Leeuwarden, 17 juni 1898 - Hilversum, 27 maart 1972) was een Nederlands kunstenaar die bekend werd om zijn houtsneden, houtgravures en lithografieën. Vanaf de jaren vijftig van de vorige eeuw kreeg hij erkenning voor zijn werken waarin hij veelvuldig speelde met wiskundige principes. Naast het creëren van nieuwe kunst hield hij zich bezig met commerciële opdrachten voor onder andere de Bijenkorf, schreef hij boeken en gaf hij lezingen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.