Koop goed

Design is een goede diepte-investering. Zeker voor beginnende verzamelaars. Zelfs een meesterwerk van een wereldberoemd ontwerper is nog relatief goedkoop. Maar hoe bouw je een gedegen collectie op? Jeroen Junte ging met 1668 euro op onderzoek.

Waarom nog kunst kopen voor boven de bank? Tegenwoordig kan de kunstaankoop net zo goed de bank zelf zijn. Kunstbeurzen als Art Basel en Art Rotterdam hebben een designpaviljoen. Ook musea als het Zuiderzeemuseum en het Groninger Museum hebben zich kunnen profileren met eigenzinnige designcollecties. Zelfs 's werelds meest exclusieve kunstgalerie Gagosian in New York (vertegenwoordiger van kunstenaars als Damien Hirst en Georg Baselitz) biedt tegenwoordig exclusief design aan.


Waarom ook niet? De voordelen van design boven traditionele kunst zijn evident. Je kunt er niet alleen naar kijken, maar ook gebruiken. Daarbij, voor een paar duizend euro koop je hooguit een schilderij van een ontpoppend talent. Maar voor datzelfde geld heb je ook een zinderend meesterwerk van een wereldberoemde ontwerper. Met een beetje geluk kun je diezelfde bank jaren later alsnog als zeldzame vintage voor veel geld verkopen.


Alsof de grenzen tussen kunst en design nog niet genoeg vervagen, start volgende week de cursus My first design collection georganiseerd door het instituut voor design en mode Premsela. Zo hoopt Premsela ontwerpers een steuntje in de rug te geven. 'Nu subsidies kariger worden, zijn ontwerpers steeds meer aangewezen op de verkoop van hun producten. Hopelijk boren ze met deze cursus een nieuwe afzetmarkt aan.' De cursus mikt op deelnemers tussen 35 en 55 jaar. Met succes overigens - alle twintig plekken zijn vergeven. 'Jonge verzamelaars zijn de erfgoedbeheerders van de toekomst. Design is een relatief nieuwe discipline voor musea, die nog net allemaal een goede collectie hebben kunnen opbouwen. Musea kunnen uit dit netwerk van verzamelaars putten om inhoudelijk sterke designexposities neer te zetten.'


Een bank kopen is één ding maar een heuse designverzameling samenstellen vergt kennis, planning en kapitaal. Hoe weet je of die Eames-lamp authentiek is? Waar koop je een stoel van Maarten Baas? En heel belangrijk: hoe weet je of je niet te veel betaalt? 'Begin daarom voorzichtig', is het advies van onafhankelijk taxateur en kunstmakelaar Rob Driessen. 'Juist aan het begin is de kans op een aankoop waar je spijt van krijgt groter. Reserveer een bedrag dat je kunt missen, een belastingaanslag bijvoorbeeld. Om teleurstellingen te voorkomen kun je beter eerst bij erkende galeries kijken. Vraag bij twijfel ook om een nota of certificaat.'


Ook maant Driessen beginnende verzamelaars om scherpe keuzes te maken. 'Design loopt uiteen van de moderne HEMA-waterketel Le Lapin van een paar tientjes tot een Rietveldstoel uit de jaren dertig die voor 100 duizenden euro's wordt aangeboden op de kunstbeurs Tefaf. Dat kun je nooit allemaal aankopen. Kies bijvoorbeeld voor alleen stoelen of voor een bepaalde kunststroming.' Of beter nog: 'Kies voor Nederlands design. Dat is ruim voorradig. Jonge ontwerpers zijn daarbij relatief goedkoop en wie weet koop je een nieuwe Maarten Baas.'


Gesterkt met dit advies beginnen we onze zoektocht naar de nieuwe Maarten Baas met de laatste belastingteruggave op zak - 1668 euro om precies te zijn. In lijn met het advies van Driessen is de eerste stop de erkende designgalerie Vivid in Rotterdam, een minimalistische kubus van beton en glas. 'De maker van deze stoel zou zomaar de nieuwe Maarten Baas kunnen zijn', zegt eigenaar Aad Krol, wijzend op de Endless chair van Dirk van der Kooij, een hoekige stoel die lijkt gemaakt van lange slierten tandpasta uit een tube. 'Van der Kooij heeft een afgedankte fabrieksrobot gekocht en omgebouwd. Met aangepaste software bouwt deze machine een stoel laag voor laag op uit een draad van gerecycled plastic. Door te variëren met kleurstof is geen stoel hetzelfde. Voor 800 euro heb je een uniek designobject. Precies wat elke verzamelaar wil. Op de kunstbeurs Art Basel deze zomer is deze stoel verkocht aan internationale verzamelaars.'


Kortom, een ideale eerste aankoop voor de beginnende verzamelaar - en er is nog meer dan de helft van het budget over.


Al is het nog maar de vraag of deze aankoop slim is vanuit financieel oogpunt. Op recente veilingen kelderden de prijzen van hedendaags ontwerpers als Ron Arad en Zaha Hadid. Het vintage design daarentegen stijgt nog steeds in waarde. Meubels van Gio Ponti (jaren vijftig), Joe Colombo (jaren zestig) en Ettore Sottsass (jaren zeventig) worden afgehamerd ver boven de richtprijs.


'Door de economische crisis worden verzamelaars en investeerders voorzichtiger. Ze kiezen voor zekerheid', zegt Frans Leidelmeijer, designexpert bij televisieprogramma Tussen Kunst & Kitsch en onafhankelijk handelaar. 'Vintage design heeft bewezen dat het zijn waarde houdt.' Daarbij is de interesse in design de afgelopen jaren enorm gestegen. 'Er verschijnen steeds meer boeken over design, musea leggen collecties aan. De prijs van vintage met grote kunsthistorische waarde stijgt daardoor.' Maar, waarschuwt Leidelmeijer, pas op voor trends. 'Koop alleen stijlvaste meubels uit een afgesloten periode.'


Om het risico te spreiden besluiten we de prille verzameling uit te breiden met vintage design. Waarmee zich een oud dilemma aandient: waar te beginnen? Een beetje provinciestad telt immers al diverse vintagewinkels. Daarom wordt de zoektocht vernauwd tot een meubel van een afgesloten kunststroming (het modernisme) en een bijzondere productietechniek (de buisstoel). De aangewezen plek hiervoor is De Andere Tijd, een galerie met uitsluitend Nederlandse functionalisten uit het interbellum waaronder W.H. Gispen.


Het voornemen om een stoel aan te kopen van deze grondlegger van het buismeubel, wordt door galeriehouder Ad van den Bruinhorst meteen van tafel geveegd. 'Gispen is erg bekend en gewild. Dan gaat de kassa rinkelen. Misschien is het beter naar een onbekendere naam te zoeken.' Bijvoorbeeld de B43-1 van Mart Stam, een buismeubel voor producent Thonet uit 1932 in originele staat. Vraagprijs: 700 euro. 'Een koopje', verze- kert de galeriehouder in de verbouwde bakkerij in de historische binnenstad van Kampen. 'De stoel is van grote kunsthistorische waarde, omdat het een van de eerste is die volgens deze innovatieve productietechniek is vervaardigd. Er is zelfs juridische strijd geweest over wie de rechten bezit op de stoel met een zwevende zitting en zonder achterpoten.' Niet voor niets toonde een vooraanstaand Nederlands museum serieuze interesse in het meubel. 'En als bekende musea als het Rijksmuseum of Stedelijk Museum in Amsterdam een werk aankopen, dan schieten de prijzen omhoog.' Verkocht dus deze B43-1 van Mart Stam. Waarmee het budget ineens is gereduceerd tot een schamele 168 euro.


Om dit bedrag optimaal te besteden is het zaak om goed op de hoogte te zijn van recente museale aankopen, afgaande op Van Bruinhorst. 'We kopen niet lukraak werk van bekende ontwerpers', vertelt Ingeborg de Roode, curator vormgeving bij het Stedelijk Museum in Amsterdam. Zo kocht dit museum onlangs een serie vazen van de Italiaanse ontwerper Ettore Sottsass. 'We hebben al veel van deze Italiaanse ontwerper, maar deze vazen zijn vroege werken uit de jaren vijftig. Daarvan hadden we nog niets. Zo stellen we een compleet overzicht van zijn oeuvre samen.' Maar ook op andere manieren kan een samenhangende collectie worden opgebouwd. 'In de huidige presentatie van vormgeving in het Temporarily Stedelijk 2 tonen we plastic meubels uit verschillende tijden. Maar werken van verwante ontwerpers uit een korte periode kan ook. Een goede museale verzameling bestaat niet uit alleen uit kostbare topstukken maar heeft een inhoudelijke samenhang.'


Conclusie: om de designcollectie te completeren moet werk worden aangekocht van een Nederlandse ontwerper van het kaliber Sottsass; die daarnaast een schakel kan vormen tussen de eerste industriële meubels van Mart Stam en de hypermoderne eco-stoel van Dirk van der Kooij - én waarvan recentelijk werk is aangekocht door een vooraanstaand Nederlands museum. Dat kan alleen Gijs Bakker zijn.


Als oprichter van Droog heeft hij het pad geëffend voor het experimentele Dutch design. Daarbij werd onlangs zijn volledige sieradencollectie opgekocht door het Stedelijk Museum in Den Bosch.


Een probleem alleen: gezien de beperkte omvang van het budget (168 euro) zit er niets anders op dan op internet te snuffelen. Gelukkig levert de zoekopdracht Gijs Bakker zelfs op Marktplaats zowaar resultaten op. Aangeboden worden diverse exemplaren van de Stripstoel die Bakker in de jaren tachtig ontwierp voor de fabrikant Castelijn. De stoel is inmiddels niet meer in productie, waardoor het een gewild verzamelobject wordt. Maar belangrijk is vooral de kunsthistorische waarde. De stoel die is opgebouwd uit vier platte strips van hout vormt de tussen de industriële mainstream en het avant-gardistische Dutch design.


Na wat bellen en mailen valt de keuze op een zwarte Stripstoel van een aanbieder uit Friesland die er voor slechts 120 euro - 'de stoel is niet mooi en zit niet eens lekker', is de toelichting van de eigenaar, die de stoel kreeg in een boedelerfenis. Het kan dus nog: koopjesjagen naar vintage design op Marktplaats, mits je weet wat je wilt.


Met stoelen van Mart Stam, Gijs Bakker en Dirk van der Kooij is de beginnende verzameling samenhangend, terwijl deze genoeg aanknopingspunten biedt voor uitbreiding. De volgende aankoop zou een stoel uit de jaren vijftig kunnen zijn. Of lampen uit het interbellum, de jaren tachtig en gisteren. Of misschien de buitenlandse tegenhangers van Stam, Bakker en Van der Kooij. Met nog 48 euro in kas is er genoeg tijd om een weloverwogen keuze te maken.


Veilingrecords

Top 3 prijzen van vintage design:

1 The Dragon's Armchair (1918) van Eileen Gray werd door de Franse modeontwerper Yves Saint Laurent voor een onbekend bedrag gekocht in de jaren zeventig. Bij de grote veiling van zijn verzameling na zijn dood in 2009 werd deze stoel geveild voor het onvoorstelbare bedrag van 20,3 miljoen euro.

2 Maison Tropicale (1950) van Jean Prouvé is strikt genomen geen meubel maar toch. In 2007 telde een Franse verzamelaar 3,7 miljoen euro neer voor dit stalen bouwpakket van een woonhuisje dat Prouvé speciaal ontwierp voor gedekolonialiseerde landen in Afrika.

3 Casa Orengo Table (1949) van Carlo Mollino was het eerste meubel dat de magische grens van één miljoen euro doorbrak bij een veiling van 20ste-eeuws design bij Christie's. Dit glazen tafelblad op een houten frame werd in 2007 bij geveild voor van 2,7 miljoen dollar.

Top 3 prijzen van hedendaags design:

1 Lockheed Lounge Chair (1986) van Marc Newson bracht zelfs in 2010 nog 1,1 miljoen euro op bij een veiling. De handgemaakte chaise longue maakte zijn debuut in een videoclip van Madonna, waarna de zegetocht van dit gestroomlijnde meubel begon. De gelijkvormige kast Pot of Drawers bracht ook als eens 664 duizend euro op - waarmee Newson plaats feitelijk 1 en 2 in deze lijst bezet. Pikant detail: de toen nog onbekende Newson moest de sofa in 1986 voor amper 600 euro van de hand doen. Foto Vitra Design Museum

2 Urban Nebula (2007) van Zaha Hadid is een collectie 150 losse betonnen sculpturen van gepolijst zwart beton. De losse krukjes vormen samengeschoven ook weer een aerodynamische sculptuur. Hadid bracht het zitmeubel rechtstreeks van de werkplaats naar het Londense veilinghuis waar het 372 duizend euro opbracht.

3 Two legs and a table (1991) van Ron Arad is een zeldzaam werk van deze Brits-Israëlische ontwerper, en bracht daarom 252 duizend euro op in 2008. De uiteindelijke tafel verscheen in een oplage van twintig exemplaren waarvan er in geval eentje werd geveild voor 144 duizend euro. Marc Newson mag dan het record van het duurste hedendaagse designobject hebben, de ontwerpers met de hoogste totale veilingwaarde is zonder twijfel Arad. Ook stoelen als de Oh Void en de D Sofa werden geveild voor meer dan 100 duizend euro; Arad maakt zijn ontwerpen vaak in oplages van zeven. Dus tel maar na.

DO'S AND DONT'S

Koop voorzichtig. Net als bij kunst geldt ook bij (vintage) design dat prijzen tot stand komen volgens het marktprincipe: iets is precies zoveel waard als de koper bereid is te betalen.

Shop around: wat de ene galerie verhandelt als innovatief en exclusief, kan voor de ander juist totaal passé en gewoontjes zijn, hetgeen zich vertaalt in grote prijsverschillen.

Doe research. Zeker bij aankopen via internet weet je pas zeker dat een vintage meubel authentiek is, wanneer het is voorzien van de juiste details en merkaanduidingen. Vooral klassieker als de Panton Chair van Verner Panthon uit 1960 maar ook de buizenmeubels van Gispen circuleren talloze replica's.

Controleer of een werk is gesigneerd en in welke oplage het is geproduceerd. Vraag bij twijfel om een certificaat.

Kies voor bekende stijlperiodes. Prijzen van individuele ontwerpers kunnen fluctueren maar stromingen als Bauhaus uit de jaren twintig of Memphis uit de jaren tachtig blijven gewild.

Een indicatie van kunsthistorische herwaardering - en dus prijsstijgingen - is de heruitgave van oude ontwerpen. Toen de Revolt-stoel van Friso Kramer in de jaren negentig werd heruitgebracht door Ahrend, verdubbelden de prijzen van originele exemplaren.

Let op grote aankopen van musea en heruitgaven van bekende ontwerpen door meubelmerken; de vraag naar originele exemplaren stijgt, met dito gevolgen voor de prijzen.

Vermijd hypes en trends. Het lijkt leuk: een eethoek van Oost-Duits formica, maar volgend seizoen is ecologisch bamboe uit Brazilië helemaal hot en zit je mooi vast aan dat DDR-design.

Reken je niet te snel rijk. De rendementen zijn namelijk niet zo hoog als het lijkt. Het is al heel wat als je een stoel koopt voor vierduizend euro en er vijf jaar later zesduizend euro voor terug krijgt.

Koop alleen iets als je het ook mooi vindt. Ook bij design bieden in het verleden behaalde resultaten geen garanties voor de toekomst. Als je jaren van een meubel hebt genoten, is de teleurstelling kleiner als de winst tegenvalt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden