Reportagetentoonstelling Koolhaas

Koolhaas in Guggenheim: idylle rond de playmobilboerderij

Met de langverwachte tentoonstelling in het New Yorkse Guggenheim Museum toont architect Rem Koolhaas zijn visie op het platteland: een esthetisch spektakel.

De tractor als symbool voor de tentoonstelling ‘Countryside: The Future’ van de Nederlandse architect Rem Koolhaas in het Guggenheim Museum in New York.Beeld Cynthia van Elk

Het is een even opmerkelijk als fotogeniek tafereel: voor het Guggenheim Museum in New York staat een appelgroene monstertractor naast een kas waarin tomatenplanten groeien onder knalroze led-lampen. Toeristen pakken hun mobieltje voor een selfie, twee New Yorkse dames turen opgewonden in de kas; ze kunnen niet wachten om in het museum te kijken. 

Op 20 februari opende de lang verwachte tentoonstelling Countryside: The Future, waaraan architect Rem Koolhaas en zijn denktank AMO acht jaar hebben gewerkt. Een grootscheeps onderzoek naar het buitengebied, door een architect die we kennen van spectaculaire gebouwen als het hoofdkantoor van de Chinese Staatstelevisie in Beijing, in een van ’s werelds beroemdste kunstmusea.

Om deze combinatie te begrijpen, is het handig te weten dat Koolhaas ook een denker is en een man die de richting in de architectuur aangeeft. In 1978 brak hij door met zijn boek Delirious New York – a retroactive manifesto for Manhattan. Tot dat moment zag niemand de kwaliteit van het chaotische Manhattan, zoals niemand zich interesseerde voor de Afrikaanse megastad Lagos of de ‘shoppings’ voordat Koolhaas erover schreef en de onderwerpen gemeengoed werden. 

Het buitengebied lijkt een verrassend onderwerp voor iemand die zijn bureau Office for Metropolitan Architecture heeft genoemd. Maar de plek waar hij zijn nieuwste visie ontvouwt, bevestigt dat hij zijn status als architect allang is ontstegen.

Koolhaas koos het thema om precies dezelfde reden die waarvoor hij zich veertig jaar geleden op de stad stortte: niemand anders keek ernaar. Daarbij komt dat steden – waarin de helft van de wereldbevolking woont - slechts 2 procent van het aardoppervlak beslaan; wie bekommert zich over de andere 98 procent, waar de andere helft van de mensen woont? Met deze tentoonstelling wil de architect het platteland op de internationale politieke agenda zetten.

Countryside, The Future voert de bezoeker door het spiraalvormige gebouw van architect Frank Lloyd Wright, van China tot Chili en van de Romeinen naar de nieuwste generatie robots. Koolhaas presenteert geen eenduidig verhaal, maar een ‘collectie’ onderzoeken die ‘de vooruitgang van het platteland illustreren, tegen de achtergrond van de klimaatcrisis’. 

AMO werkte onder meer samen met de universiteiten in Wageningen en Nairobi, en met bedrijven als Volkswagen. We zien landkaarten en historische prenten, films over gorilla’s en oceaanleven, een 3D-geprint mammoetskelet en een Chinese onderhandelingstafel, voorzien van de nodige tekst.

Daags voor de opening geven Koolhaas en AMO-directeur Samir Bantal een rondleiding aan een groepje internationale journalisten. Koolhaas loopt voorop, vertelt in lange volzinnen, afgewisseld met provocerende opmerkingen. Meestgebruikte zin: ‘Dit is een cruciaal onderdeel van de show.’ In een overdadige tentoonstelling zijn dit de opvallendste thema’s die worden aangesneden.

‘Countryside: The Future’, expositie van Rem Koolhaas in het Guggenheim Museum, New York.Beeld Cynthia van Elk

Back of house

Aanleiding voor het onderzoek naar het platteland was een verblijf in het Zwitserse Engadin, waar Koolhaas al 25 jaar komt. Hij zag er tegenstrijdige dingen gebeuren. Het dorp liep leeg, maar werd tegelijkertijd uitgebreid met woningen. Een man die eruit zag als een boer, bleek een kernfysicus uit Frankfurt die de stad was ontvlucht. Koeien verdwenen, de landbouw werd overgenomen door Aziatische gastarbeiders, die ook de vakantiehuizen van de – afwezige – eigenaren onderhielden. Koolhaas: ‘Het platteland is verworden tot een soort back of house, dat de groeiende steden moet voeden, onderhouden en vermaken.’

Symbool van beschaving

In het oude Rome en China gold het platteland als de plek waar je tot leven kwam, weg van de hectiek in de stad; daar vond je rust, sociale contacten en creatieve inspiratie. De Chinezen noemden dit xiaoyao, de Romeinen otium. Op een enorm doek is de evolutie van dit verheven idee van het platteland afgebeeld, via Marie-Antoinette die op haar boerderij bij Versailles de haren losgooide en de off the grid-hippies, naar de miljardenindustrie die ‘leisure’ vandaag de dag is.

‘Een lege ligstoel als het symbool van westerse beschaving’, sneert Koolhaas bij een foto van een Zwitsers dorpje, dat door een ontwikkelaar is omgebouwd tot een resort.

Clichés

‘Vanaf onze kindertijd zien we speelgoed, films en advertenties die ons vertellen wat het platteland is en hoe het verschilt van de stad’, lezen we op een gigantische ‘reclamezuil’; een dikke kolom die is behangen met tijdschriftcovers, elpeehoezen en speelgoedverpakkingen. De playmobilboerderij is een idylle, met vrouwen in klederdracht en schapen in de wei. De stad is steevast spannend, met politiepoppetjes en brandweermannen. Deze zuil toont hoe het platteland wordt verkocht als een droom, en we bouwen aan een geschiedenis van clichés. Bantal: ‘Wij willen met deze expositie een genuanceerder beeld van het platteland geven.’

Esthetisch spektakel

Boven in het museum worden extreme manifestaties getoond op plekken buiten de stad van huidige behoeften en experimenten, gecombineerd met de nieuwste technologieën. Er staat een machine die de fotosynthese van planten meet om hun groei te optimaliseren. Op enorme foto’s zie je uitgestrekte vlakten van kassen en datacenters, waar robots het werk hebben overgenomen. De journalisten zien een verdoosd landschap, Koolhaas spreekt van een ‘esthetisch spektakel’. ‘Dit is mooier dan alles wat architecten de afgelopen veertig jaar geproduceerd hebben’, zegt hij bij een foto van het rood verlichte interieur van een datacenter.

Countryside: The Future, t/m 14 augustus 2020, Guggenheim Museum, New York

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden