Konkel

De Burgeroorlog stoppen, of de slavernij. Voor die keuze stond de zestiende president van de Verenigde Staten. Abraham Lincoln koos voor de moeilijkste weg. Filmmaker Steven Spielberg legde de link met het nu.

'Wat gaat de neger straks doen als hij vrij is?' Zo vraagt iemand die twijfelt of de slavernij moet worden afgeschaft in de film Lincoln. Het antwoord laat niet lang op zich wachten in de donkere bioscoopzaal in downtown Brooklyn.

Een zwarte bezoeker gaat onder de film uitgebreid zitten bellen. Het leidt tot een aanvaring met zijn buurman.

Verontwaardigd beent de beller naar de uitgang.

'America, land of the free. Fuck!'

In één klap betrekt de man de film op het heden. Als een van de velen die dat deden in de Verenigde Staten, nadat in november vorig jaar Lincoln was uitgekomen. Meteen was duidelijk dat regisseur Steven Spielberg met zijn productie de hedendaagse Amerikaan naar zichzelf laat kijken. En misschien zelfs een les wil leren als in een eigentijdse parabel.

Het verhaal concentreert zich op de laatste vier maanden van het leven van Abraham Lincoln, de zestiende president van de Verenigde Staten. Het gaat over het gevecht dat begin 1865 wordt gevoerd om het 13de amendement van de grondwet, over de afschaffing van de slavernij, goedgekeurd te krijgen door het Huis van Afgevaardigden.

Lincoln staat voor een dilemma: de Burgeroorlog loopt op zijn eind, het door hem aangevoerde Noorden is aan de winnende hand en het moegestreden Zuiden neigt naar vrede. Het amendement, waar de zuidelijke slavenstaten tegen zijn, dreigt de oorlog te verlengen. Een haast onmogelijke keus. Wat gaat voor: beëindiging van de bloedige broedertwist (750 duizend doden) of beëindiging van de slavernij? De president kiest voor het laatste. De moeilijkste weg, maar hij weet de tegenstanders en twijfelaars binnen zijn eigen Republikeinse partij mee te krijgen en ook nog de benodigde Democratische stemmen te vergaren. Dat gaat niet zachtzinnig. Er wordt gedreigd, omgekocht en gelogen, maar het amendement komt erdoor.

Spielberg volgt de strijd op de voet, kruipt tot in de poriën van de politici en laat daardoor op een zintuiglijke manier zien hoe geschiedenis wordt gemaakt te midden van alle chaos, onenigheid, gezucht, gevloek en getier. Lincoln is daardoor meer dan een historische vertelling. Het is ook een heel politieke film. Hij lokt als vanzelf vergelijkingen uit met het hedendaagse Washington, dat een slechte naam heeft omdat het gepolariseerde links en rechts elkaar in een verlammende houdgreep houden en het bijna over niets meer eens kunnen worden.

Iedereen die de film door de bril van het heden bekijkt, vindt wel iets van zijn gading. De rabiaat-rechtse radiopresentator Rush Limbaugh meent dat links wegloopt met de film omdat ze het werk van Lincoln willen afmaken en het Zuiden van Amerika, het land van God en Geweren, willen wegvagen. Anderen zijn gematigder en positiever in hun reactie: ze prijzen de film omdat hij de vandaag zo bekritiseerde overheid en politiek neerzet als vehikel van vooruitgang, bewijst dat zelfs de scherpste tegenstellingen kunnen worden overwonnen en leert dat een verheven doel soms het gebruik van minder verheven middelen heiligt.

Via een omweg langs het verscheurde Amerika van toen biedt Spielberg hoop en vertroosting aan het verdeelde Amerika van nu. Historicus Louis Masur schreef dat Lincoln aantoont hoe één man het verschil kan maken, maar alleen door samen te werken met anderen. 'De film herstelt ons geloof in wat politieke leiders onder de zwaarste omstandigheden soms tot stand kunnen brengen.'

Spielberg doet dat niet door Lincoln, zoals in vroegere films, te romantiseren of mythologiseren. Hij laat juist zien dat ook grote politiek mensenwerk is. In dit geval het werk van een boomlange, wat boerse, maar geslepen advocaat, die graag een sterk verhaal mag vertellen, maar om wie ook iets droefgeestigs hangt. Hij lijdt onder de dood van zijn zoon en heeft thuis een ongelukkige vrouw die zijn loodzware baan er niet lichter op maakt. De Lincoln die acteur Daniel Day-Lewis neerzet, heeft bovendien een hoge, schrille stem. Niet de bariton die de Amerikanen de president altijd hadden toegedicht op grond van zijn beroemde redevoeringen. Niet iedereen was daar content mee: er zijn grenzen aan de vermenselijking van een grote historische figuur.

Het belangrijkste is echter dat Spielberg Lincoln in ere herstelt als een overtuigd tegenstander van slavernij. Aan zijn reputatie als Great Emancipator was twijfel ontstaan door uitspraken van hem over de lichamelijke verschillen tussen blank en zwart die het onmogelijk zouden maken dat de twee rassen ooit op voet van gelijkheid zouden kunnen samenleven. Hij was er zelfs voor om ex-slaven over te brengen naar Afrika of andere gebieden buiten de VS, maar liet dat idee weer los. Volgens Masur veranderde Lincolns standpunt over slavernij en kwam hij steeds dichter bij de radicale pleitbezorgers van afschaffing te staan. De film weerspiegelt die evolutie. Lincoln is daarin geen idealist of moralist, maar een pragmaticus en realist. Conform de jongste wetenschappelijke inzichten, aldus Masur. 'Het herstelt het geloof in processen, in langzame, weloverwogen en stapsgewijze verandering.'

Kritiek is er wel. Bijvoorbeeld op het feit dat zwarten een ondergeschikte rol spelen in de film. 'Afro-Amerikaanse personages doen bijna niets anders dan passief afwachten totdat blanke mannen hen bevrijden', schreven de historici Kate Masur en Eric Foner. De film 'helpt zo het idee in stand houden dat Afro-Amerikanen amper hebben bijgedragen aan hun bevrijding'.

Kelsey McKernie van History News Network meent dat daarom nog niet geconcludeerd kan worden dat Lincoln historisch onjuist is. Het is een kwestie van focus. 'De film gaat over Lincoln (...) niet over de acties van andere betrokkenen.' Niet elk detail klopt (de film is Victoriaans duister 'terwijl ze zelfs toen ook al zon hadden', grapte een columniste), maar volgens McKernie is het geen documentaire, maar een kunstwerk dat 'stevig geworteld is in de historische feiten'.

De film sloeg aan, de tijd was er rijp voor. Lincoln is weer tot leven gewekt. Overal duiken zijn naam en lange gestalte met hoge hoed weer op. Hij zet aan tot discussies over leiderschap en over de stand van de zwarte emancipatie. Hoogleraar Michelle Alexander hekelt de 'methodische en massale' opsluiting van zwarte mannen. Volgens haar staan er nu meer Afro-Amerikaanse volwassenen onder justitieel toezicht dan dat er volwassen slaven waren in 1850.

Amerika is inmiddels begonnen aan de tweede termijn van zijn eerste zwarte president. Een dag na Obama's beëdiging daalt Julian Williams in Washington DC de trappen van het Lincolnmonument af. Hij is samen met zijn moeder en twee zusjes en studeert economie in Birmingham, Alabama. Een knappe zwarte jongen. Hij dreunt de amendementen op, niet alleen het 13de maar ook het 14de en 15de, waarin de gelijke rechten van alle bevolkingsgroepen zijn vastgelegd. 'Het belangrijkste voor Obama is dat hij het volk bijeenhoudt. Net als Lincoln', zegt hij. Moeder Terri is trots: 'Hij is nog maar 16'.

Kenneth Montgomery, die achter een pilaar beschutting zoekt tegen de ijzige wind, heeft de film gezien. Hij is nazaat van slaven. In het natrekken van de stamboom is hij gekomen tot 1820. De vijftiger, werkzaam in de reisbusiness in Maryland, was vrijwilliger bij Obama's beëdiging. Er is nog steeds discriminatie, zegt hij. Maar het gaat niet zo ver meer. 'We zijn vooruitgegaan.'

Ook Joan Hemsley, 65, heeft de film bekeken. Lincoln is voor haar nog steeds belangrijk, zegt ze, diep ingepakt. 'Doordat hij de slaven bevrijdde, ben ik vandaag vrij.'

De Amerikaanse Burgeroorlog duurde van 1861 tot 1865 en werd uitgevochten tussen de Noordelijke Staten (de Unie) aan de ene kant en de Zuidelijke Staten (de Confederatie) aan de andere kant. op veel plekken vonden bloedige veldslagen plaats. Injuni 1865 gaven de Zuidelijken zich over en konden de Noorderlingen de overwinning claimen. Naast de bijna 750.000 doden vielen er ruim 500.000 gewonden.

Daniel Day-Method

profiel Daniel Day-Lewis

Door Bor Beekman

Ook als de camera uit stond, werd men geacht Daniel Day-Lewis aan te spreken als Mr President. Geen acteur neemt het inleven en method-acteren serieuzer dan de Brit.

'Wel, ik was in elk geval niet mezelf.' Daniel Day-Lewis in gesprek met de BBC, waar men deze week om opheldering vroeg: was de acteur echt drie maanden lang continu in zijn rol gebleven als Lincoln? 'Het voelt altijd alsof ik mijn eigen graf graaf als ik hierover praat', antwoordde de Britse acteur. 'Het gevaar dat ik zelfingenomen overkom is namelijk levensgroot, en dan draag ik weer bij aan de algemeen gedeelde impressie dat ik tamelijk vreemd ben, als ik naar mijn werk ga. Terwijl alles wat ik doe als acteur voor mij volkomen logisch is.'

Nog een poging: of het hem dan niet uitputte om zich zolang voor te doen als een ander? 'Natuurlijk wel, maar dat is nu juist mijn werk. En in zo'n andere wereld verblijven is ook een genot. Je ontdekt niks als je (tussen de opnames) een kopje thee drinkt en wat grapt met de crew, hoe verleidelijk dat ook mag zijn.'

Day-Lewis, die vanwege zijn rol in Lincoln als favoriet geldt voor de Oscar voor beste acteur (het zou zijn derde zijn, een record in deze categorie), is al jarenlang terughoudend bij vragen over zijn speltechniek. Echt helpen doet het niet. Bij elke rol en film groeit de mythe, en is het wachten tot medespelers en medewerkers hun verbazing of bewondering ventileren, en soms ook irritatie, over de wijze waarop hij zich inleeft in zijn personages.

Dat hij bijvoorbeeld ook als de camera's uit waren als president wilde worden aangesproken, op de set van Lincoln. Dat hij in gesprek met regisseur Steven Spielberg voortdurend zijn speciaal voor de rol gemodelleerde hoge, wat zangerige accent aanhield. En dat hij van de verschillende Britse acteurs uit de cast, die in de film Amerikanen spelen (onder wie Jared Harris, uit Mad Men), verlangde dat die hem ook tussen de opnames door met Amerikaans accent aanspraken, om de illusie zoveel mogelijk in stand te houden.

En toch, het is klein bier vergeleken bij de anekdotes over zijn optredens in eerdere films. Hoe hij zich een tijd lang liet dragen en met een lepel voeden voor zijn spel als verlamde in My Left Foot (1989, Oscar), of zich liet opsluiten en afblaffen voor In the Name of The Father (1993, Oscarnominatie) en drie nachten niet sliep ter voorbereiding op een ondervragingsscène. Of maandenlang door de wildernis trok en leefde van zelf geschoten wild, voor zijn rol als blanke indiaan in The Last of The Mohicans. En, om zich in te leven in de oliebaron uit There Will Be Blood (2007, Oscar), een soortgelijk avontuur ondernam, nu uitgerust met tent en pikhouweel. Vanzelfsprekend liet hij zich tot slager scholen voor Gangs of New York (2002, Oscarnominatie). Dat hij tijdens de opnameperiode op terrasjes steeds ruzie zocht vond hij achteraf zelf ook wel wat ver gaan. Maar ja, zo was straatvechter Bill the Butcher nu eenmaal.

Day-Lewis geldt als schoolvoorbeeld voor een method-acteur, al laat hij die term zelf zelden vallen. De method-spelstijl komt voort uit de acteeroefeningen van de Russische theaterregisseur Constantin Stanislavski, en werd in de jaren veertig en vijftig gedoceerd aan de New Yorkse Actors Studio. Daar bracht acteercoach Lee Strasberg een complete generatie acteurs bij hoe die zich meer verregaand konden inleven, onder meer door uit zelf doorleefde emoties te putten, en die te vervlechten met hun personage.

Stella Adler, die in New York een concurrerende method-acteerschool runde en van grote invloed was op vernieuwende acteurs als Marlon Brando en Robert De Niro, vond het gebruik van de eigen herinnering goedkope exploitatie, namaak. Ze droeg acteurs op een complete studie van hun personages te maken, en zich te trainen in ervaringen die soortgelijk waren aan die van hun personages. Zo werkte De Niro voor zijn rol in Taxi Driver daadwerkelijk enige tijd als taxichauffeur. Die film uit 1976 was van grote invloed op de jonge Day-Lewis, die in een interview ooit zei dat hij Scorsese's meesterwerk enkel in de eerste week van de release als 'vijf of zes keer' zag.

Onderdeel van Day-Lewis' aanpak is dat hij weinig rollen aanneemt (sowieso nooit twee tegelijk) en zich gerust een jaar lang voorbereidt op een nieuwe film. Spielberg kreeg een aantal maal nee te horen, toen hij de hoofdrol in Lincoln aanbood. Eerst vond Day-Lewis het script niet goed - het werd compleet herschreven. Vervolgens vond hij het script wel goed, maar 'meer voor iemand anders'. Nog weer wat herschrijfrondes later zegde hij pas toe en las hij allereerst honderd boeken over de president. Zijn kieskeurigheid heeft niks van doen met arrogantie, bezweert Day-Lewis in interviews. Bespeurt hij enige twijfel bij zichzelf: 'dan ben ik de rol niet waardig' .

Na elke film maakt hij periodes van 'diepe leegte' mee, die soms wel een jaar kunnen duren. Tegen The New York Times: 'Je brein, je lichaam en geest zijn er geheel niet op voorbereid dat zo'n ervaring weer eindigt.' Of, en hoe lang, hij na Lincoln in retraite gaat, is onbekend.

Ziekmakende inleving

Veel van de method-anekdotes over Daniel Day-Lewis zijn opgetekend in interviews met zijn collega's. Zo onthulde Gangs of New York-acteur John C. Reilly dat de tweevoudig Oscarwinnaar bij zijn spel als Bill the Butcher een longontsteking opliep op de set omdat hij geen warme jas wenste te dragen - want die waren er immers niet in de 19de eeuw.

President Abraham Lincoln

12 februari 1809 - 15 april 1865

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden