Koninklijke Schouwburg in Den Haag was hard aan renovatie toe Een even sierlijk als rot gebouw

Dat de balkonnetjes in de Haagse Koninklijke Schouwburg nooit met publiek en al naar beneden zijn gedonderd, mag een wonder heten....

Van onze verslaggeefster

Aukje van Roessel

DEN HAAG

Het is maar een van de verrassingen waar bouwcoördinator J. Nies de afgelopen anderhalf jaar tegenaan is gelopen. Ook de achterbouw van de toneeltoren was niet wat hij had gedacht. 'Vorig jaar kerst hoopte ik dat die achterbouw spontaan in elkaar zou zakken. Als we hadden geweten dat die constructie uit 1929 zo slecht was, hadden we hem gesloopt. Maar dat kon toen niet meer.'

Ruim anderhalf jaar geleden sloot de Koninklijke Schouwburg zijn deuren, omdat dringend iets gedaan moest worden aan de brandveiligheid, de toegankelijkheid en het achterstallig onderhoud van het gebouw. Zijn vaste bespeler, het Nationale Toneel, moet het nu nog een jaar volhouden in zijn tijdelijke behuizing voordat de restauratie en renovatie achter de rug is. Deze maand wordt wel een kroon op het werk gezet: het bereiken van het hoogste punt van de toneeltoren.

De Koninklijke Schouwburg aan het Haagse Korte Voorhout is een gebouw met een opmerkelijke geschiedenis. Of, zoals schouwburgdirecteur H. van Westreenen zegt: een gebouw met meerdere levens waardoor er monumentjes in te vinden zijn uit verschillende tijden. En met al die monumentjes moet bij de restauratie rekening worden gehouden.

De Koninklijke Schouwburg begon zijn leven koninklijk, maar niet als schouwburg. Het was de dochter van stadhouder

Willem IV, prinses Caroline, die in 1766 samen met haar man, de vorst van Nassau-Weilburg, aan architect Pieter de Swart opdracht gaf aan het Korte Voorhout een vorstelijk onderkomen te bouwen. Het paleis dat het echtpaar voor ogen stond, is nooit helemaal gebouwd, maar de huidige voorgevel van de schouwburg is nog steeds die van De Swart.

In 1802 begint voor het paleisje een ander leven. Zes Haagse heren met namen als Sloet van Oldruitenburg en Fannius Scholten huren het voor 99 jaar met de bedoeling er een schouwburg te vestigen. Twee jaar later, op de pas deze eeuw koninklijk geworden datum van 30 april, opent de schouwburg zijn deuren. De zaal en het toneel zijn dan als het ware als een schoenendoos aan de achterkant in het paleisje geschoven.

Halverwege de vorige eeuw mag de schouwburg zich met recht koninklijk noemen, omdat koning Willem II het gebouw koopt. Hij deed dit omdat het toenmalige toneelgezelschap failliet dreigde te gaan en de koning het toneel voor Den Haag wilde behouden. Dertien jaar later verkopen de erven van Willem II de schouwburg aan de gemeente Den Haag.

In 1863 blijkt de schouwburg in zo'n slechte staat te zijn, dat een flinke renovatie nodig is. Uit die tijd stamt de huidige zaal, die doet denken aan een bonbonnière. Dezer dagen, nu de stoelen er voor de zoveelste verbouwing uit zijn gesloopt, is pas goed te zien hoe klein de zaal eigenlijk is. 'Je zou zo'n zaal nu nooit meer bouwen', weet directeur Van Westreenen. 'Maar hij is uniek. De spelers houden ervan omdat ze het gevoel hebben midden tussen het publiek te staan. Dus het is nooit een discussie geweest of de zaal behouden moest blijven.'

Wel is er menig pittig gesprek gevoerd over het plafond in de zaal. Die is niet uit 1863, maar van weer een latere verbouwing, uit 1914. Van Westreenen, maar ook de architect bij de huidige verbouwing, Charles Vandenhove, zijn niet geporteerd voor wat zij de 'plakplaatjes' noemen. Maar Monumentenzorg denkt daar anders over. Dus blijft de allegorische schildering van Hendricus Jansen het plafond sieren.

Er is nóg een monument in het gebouw dat niet tot ieders genoegen bewaard moet blijven: het draaitoneel uit 1929. Uniek is deze reusachtige stalen constructie zeker. Dat toneel een keer piepend en krakend rond zien gaan als voorbeeld van wat de techniek aan het begin van deze eeuw vermocht, moet prachtig zijn. Maar de constructie is onverplaatsbaar, omdat deze daarvoor uit elkaar gezaagd moet worden. En dan doemt de vraag op wat de zin is van een onzichtbaar en na de verbouwing ook onbruikbaar monument?

Wel overeenstemming is er over de imposante kroonluchter, die net als het plafond uit 1914 stamt. De kroonluchter moet blijven, maar dat is dan ook meteen een probleem. Hij zit eigenlijk in de weg. Het huidige toneel vraagt om een moderne lichtbrug. Bouwcoördinator Nies hoopt de oplossing te hebben gevonden.

'We willen twee halve draaiarmen aanbrengen aan de zijkant van het plafond. Op het moment dat de voorstelling begint en de zaal donker wordt, draaien die armen naar binnen, tot aan de kroonluchter.'

Aan de zaal zelf zal de bezoeker vanaf september 1999 dus niet veel zien. Behalve dan de nieuwe stoelen. Wat Westreenen betreft krijgen die in ieder geval geen rode bekleding. 'Dat vind ik zo'n ontzettend cliché.' Ook dat het toneel iets groter wordt omdat het gouden randje van de lijst afgaat, zal menig bezoeker niet opvallen. Voor spelers en regisseurs is dat echter wél belangrijk, omdat daardoor het speelveld groter wordt.

De meest ingrijpende veranderingen voor de bezoeker vormen de komst van een grand café in het voormalig paleisje én het trappenhuis. Dat laatste was tot nu toe een onoverzichtelijk geheel van kleine trappetjes die alle kanten op leken te draaien, waardoor men vaak niet meer wist waar men was.

Architect Vandenhove hakt al die trapjes eruit en brengt één stalen wenteltrap aan, van de kelder tot de hoogste verdieping, met glazen treden. Door een raam in het dak zal licht op die treden vallen, tot in de kelder. De trap komt precies daar waar ooit de buitenmuren van het paleisje waren.

Buiten, aan de zijkant van de schouwburg, is nu al het nieuwe kantoorblok te zien dat tegen de toneeltoren is gebouwd. Zowel dit kantoorgedeelte, als de veel hogere toneeltoren, krijgen van Vandenhove een licht gebogen, koperen dak.

Volgens Nies is met het kantoorblok nu al geschiedenis geschreven, waardoor met deze jongste verbouwing alweer een monument aan de schouwburg wordt toegevoegd. 'We hebben gebruik gemaakt van een nieuw soort hoog vloeibaar beton. Dat kun je gieten en het glijdt mooi glad uit. In de betonwereld wordt de schouwburg nu al gezien als monument.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.