ANALYSE

Koninklijke kersttoespraken onder de loep

Gekozen staatshoofden kunnen zeggen wat ze willen, maar voor  gekroonde hoofden ligt dat anders. Voor hen geldt ministeriële verantwoordelijkheid, die onvrij maakt. Afgezien van toespraken bij aan- of aftreden, is er maar een vast moment waarop de monarch wat meer zichzelf kan zijn en dat is de jaarlijkse kerstboodschap.

Koning Willem-Alexander hield dit jaar zijn derde kersttoespraak Beeld NOS

'Met Kerstmis is het de gewoonte elkaar goede wensen te zenden in woorden, waarmee wij iets van onszelf willen geven en tevens aandacht schenken aan de ander', zei koningin Beatrix in 1980 in haar eerste kersttoespraak. Hoe gaven de Europese vorsten eind 2015 vorm en inhoud aan deze traditie?

Koning Willem-Alexander (48) hield zijn derde kersttoespraak. Meteen in 2013 maakte hij duidelijk dat hij het in presentatie anders wil doen dan zijn moeder: niet vanachter een bureau met bloemstuk, maar in een wat huiselijker setting. Bij zijn debuut nog gezeten naast een haardvuur, vorig jaar voor het eerst staand, vanuit woonhuis de Eikenhorst in Wassenaar.

Tekstschrijver

Op basis van de eerste twee jaargangen leek Willem-Alexander voornemens ook inhoudelijk anders te zijn dan zijn moeder. Concreter. Niet voor niets nam hij met Jan Snoek een tekstschrijver in dienst die zijn sporen in Den Haag heeft verdiend. 'Nederland is meer dan zeventien miljoen selfies', was vorig jaar een gevleugelde oneliner.

Maar dit jaar zat er toch kramp op de tekst. Het moest natuurlijk gaan over vluchtelingen en asielzoekers, maar die woorden konden kennelijk niet worden gebruikt. Dus werden 'grote groepen mensen' genoemd, 'door terreur en geweld op drift geraakt'. Hun lot werd afgezet tegen de angsten van burgers hun vrijheden te verliezen. Onder verwijzing naar herdenkingen overal in Europa gedurende 2015 van 70 jaar Bevrijding werd een historisch kader getrokken. Altijd lastig, vergelijkingen met de Tweede Wereldoorlog, zo maakte ook deze tekst duidelijk. Ze geven een vervreemdende relativering.

Lees hier de volledige tekst van de kersttoespraak van koning Willem-Alexander.

Klare taal

De prijs voor klare taal was dit jaar voor koning Filip van België (55). Aangetreden in hetzelfde jaar als Willem-Alexander sprak hij, ook staand, over de aanslagen in Parijs en de rol van België daarin. Hij deed dat in niet mis te verstane zinnen als: 'De recente gebeurtenissen hebben bewezen hoe belangrijk het is om te investeren in justitie, politie, het leger en de inlichtingendiensten.' Hij keerde zich expliciet tegen fanatici die mensen het recht ontzeggen 'anders te denken en te leven', om te nuanceren met: 'Wie zijn geloof belijdt met eerbied voor de universele waarden van de mens mogen we niet over dezelfde kam scheren als de individuen die hun godsdienst misbruiken.'

Koningin Elizabeth (89) van Groot-Brittannië had haar toespraak waarschijnlijk goeddeels al geschreven in een nostalgische bui tijdens de zomervakantie. De tekst was een lofzang op de geschiedenis van de kerstboom, gezeten uitgesproken, als vanouds doorsneden met ondersteunende beelden. Maar een reflectie op de aanslagen in Parijs of de vluchtelingenproblematiek kwam er niet in voor.

(Tekst gaat verder onder de foto.)

Koning Filip van België tijdens zijn kersttoespraak. Beeld EPA
Koningin Elizabeth besteedde dit jaar tijdens de kersttoespraak aandacht aan de geschiedenis van de kerstboom.

'Gedeelde geschiedenis'

In Spanje heeft koning Felipe (47) zijn eigen sores. Vlak na de verkiezingen van vorig weekend, die in het teken stonden van de opkomst van nieuwe partijen, de economische crisis en corruptie - ook in zijn eigen familie - thematiseerde hij in zijn tweede kersttoespraak rond de eenheid van Spanje. Om die te benadrukken zat hij in het koninklijk paleis in Madrid, dat 'het gehele Spaanse volk' toebehoort en symbool is van 'onze gedeelde geschiedenis'. Voorheen, ook bij Juan Carlos, kwam de toespraak uit de meer informele koninklijke werkkamer in het Zarzuela paleis, in een buitenwijk van Madrid.

Gezegd moet worden dat Felipe aan het slot wel degelijk ook de barbarij in Parijs en de vluchtelingen noemde, onderwerpen waarover volgens hem 'de stem van Spanje' in Europa moet klinken. Ook koning Carl Gustaf (69) van Zweden koppelde (in een radiotoespraak!) de internationale ontwikkelingen aan de gebeurtenissen in eigen land: een hoge asielinstroom en een racistisch gemotiveerde aanslag op een school in Trollhättan, met drie dodelijke slachtoffers.

De paus riep onverbloemd op tot snelle vrede in Syrië. Maar de kerkvorst is dan ook alleen aan God, niet aan een regering verantwoording schuldig.

Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Koning Felipe van Spanje tijdens zijn kersttoespraak.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.