'Koninklijke Hoogheid, u heeft géén mensenkennis'

'Prins Bernhard heeft reuze sjans bij vrouwen.' Hoezo, geheim van Soestdijk? 'Saai', noemt ex-hofmaarschalk Van Zinnicq Bergmann zijn terugblik op 35 jaar dienstbaarheid aan het hof....

DROOGOEFENINGEN!, zegt mr R.J.E.M. van Zinnicq Bergmann met een kuchje. 'Toen ik bij majesteit in dienst trad, heb ik heel wat droogoefeningen moeten houwen. Zal ik u een voorbeeld geven?'

De voormalig hofmaarschalk ten paleize haalt een bord uit zijn keukenkast en herneemt: 'Als ú nou te gast bent van majesteit en ik hou de schaal op uw neushoogte, dan knoeit u alles onder, ziet u wel! Je hoort dus als lakei de schaal laag te houwen. Maar dat gebeurde niet, hoor! Er werd verdraaid slordig bediend. Want ja, het waren hulpkrachten van ministeries of lieden die invielen bij diplomaten. Iedereen dee maar wat, lakeien hielden stomweg d'r lui mond niet. Nee, d'r zat helemaal geen systeem in.'

In de oorlog had Van Zinnicq Bergmann (koosnaam Bergy) als wing commander met zijn Typhoon-jager van de RAF nog een aanval uitgevoerd op de stallen van het Paleis het Loo, 'want daar zaten SS'ers in'. Niet lang na de bevrijding trof hij binnen, vrij vertaald, een puinhoop aan: waar het ging om de methode van tafeldienen. Want zodra koningin Wilhelmina klaar was met eten ('Hare Majesteit nam meestal weinig'), gristen de lakeien de borden bij iedereen weg. 'Dat betekende dat degene die als laatste bediend was, nauwelijks aan eten toekwam.'

Het verhaal ging dat je aan het hof amper te eten kreeg, zo noteert Van Zinnicq Bergmann (1917) in zijn vandaag te verschijnen boek In dienst van drie vorstinnen - het leven van een hofmaarschalk. 'En dat de gasten na het verlaten van het paleis zo snel mogelijk ergens een uitsmijter gingen eten.' Het andere verhaal betrof een gast die zijn bord met één hand vastklemde, zodra de lakei dat probeerde mee te nemen. Een tweede lakei schoot zijn collega te hulp door een schijnaanval op het wijnglas van de gast te doen. Als die zijn bord losliet om zijn glas te beschermen, griste de eerste lakei snel het bord weg.

'Ik vertelde Hare Majesteit dat zij een slechte reputatie als gastvrouw had, waarop zij reageerde met het antwoord dat ik onzin praatte.' Maar de man die de cockpit had verruild voor het protocol van het Oranjeboekje op paleis Het Loo kreeg wél zijn zin: van toenmalig minister van Oorlog (en latere premier) De Jong kreeg hij de beschikking over hofmeesters uit landmacht, luchtmacht en marine. 'Zo verwierven wij een enorm reservoir van door mij getrainde vakmensen die de koninklijke famille kende en die het een eer vonden te bedienen. De hofmeesters vonden het ook prachtig als ze mee mochten naar diners in het buitenland.'

Wapenfeit nummer twee, bepaald niet het onaanzienlijkste: de Duitsers hadden de koninklijke wijnkelders leeggeroofd; geen wijn, wat nu? 'Maar dan koopt u die toch bij de kruidenier', kreeg de hofmeester te horen. 'Ik zei: majesteit, dáár kan ik geen wijnen kopen.' Nou, de vorstin kon wel merken dat haar hofmeester een Brabander was! Via connaisseurs als 'mijn zwager Van Tets van Goudriaan' genoot prins Bernhard voortaan zijn rouge uit Bordeaux en zijn blanc uit de Bourgogne. Nóóit omgekeerd.

Misschien, oppert de verslaggever, had Van Zinnicq Bergmann daarom in januari zegenrijk werk kunnen doen voor het verjaardagsbanket van koningin Beatrix in het paleis op de Dam; gelet op de blijkbaar matige wijntjes waarvoor royalty watchers hun neus ophaalden?

Maar dáár heeft de ex-hofmaarschalk niets over vernomen. Hij zegt diplomatiek: 'Zoals iemand die muziek kan maken, heb ik de gave dat ik een goed organisator ben. Ik zie dingen die moeten gebeuren als een film voor me. Ik zie ook waar fouten gemaakt worden, die gelukkige gave heb ik ook.' Van majesteit leerde hij dat bij lunches nooit gouden, maar alleen zilveren stukken op tafel mochten komen. Als militair droeg hij zorg voor rust en orde aan tafel, en hij koestert nog de sigarenpeuk van Churchill die niet met een sigaar in de hand afscheid wilde nemen van prinses Juliana maar hem ook niet in de wc wilde gooien 'want die akelige dingen komen altijd weer bovendrijven'.

De Grootofficier van Oranje Nassau -'dat blijf je tot je onder de graszooien gaat'- moduleert trefwoorden als famille en konegin onder een muisgrijs gestoffeerde bovenlip. Zijn afgelegen boerderette met overdekt zwembad in het Gelderse Vorden ('hier sliepen vroeger elf gezinsleden bij mekaar en dan sta je niet te kijken van incest') herbergt een overdaad aan jachttrofeeën, en om in vorm te blijven richt de eigenaar zijn buksen op een bewegend doel onder het adagium: 'Op plekken waar niet gejaagd wordt, gaat het mis met de zwakke broeders in de natuur'.

Ex-jagermeester-intendant-adjudant-hofmaarschalk Van Z. B. toont een foto van de overgeschilderde Wehrmacht-Mercedes waarmee hij zijn huwelijksreis maakte, toen nog hopend op een carrière in Argentinië, zoals hem was beloofd 'door mijn vrindje bij Organon'. 'Wilt u mij zeggen, mijnheer Bergmann, dat u liever gaat pillendraaien dan voor mij te werken?', vroeg majesteit nog.

Nou, majesteit moet wel geweten hebben dat hij in verband met de troebelen in Indië heus geen ontslag kreeg als beroepsofficier! Hofmaarschalk dus. Want naar de luchtmacht wilde hij niet terug, daar speelde te veel jaloezie. En vliegen deed hij toch wel: in een Hunter-straaljager, als de commandant van de basis toevallig weg was. 'Dat kon officieel alleen na een cursus van zes weken, maar daar had ik geen zin in. Ik zeg tegen een flight commander: jij vliegt in een andere Hunter en als ik in moeilijkheden kom, geef je me instructies. Totaal onverantwoord maar het ging zonder brokken. Ik zat nog in mijn oorlogsrol hè', zegt hij, als een jochie een Hunter-replica koesterend.

ENFIN, het hofpersoneel zei altijd: 'Meneer, u had in zaken moeten gaan. En dat is ook zo. Voor een ander kan ik goeie zaken doen. Voor mezelf minder, maar als iemand mij erop uit stuurt kan ik best dat varkentje wassen. Dat is aan het hof gebleken.' Zo heeft hij bij de inhuldiging van koningin Juliana een beschonken hofmeester laten opsluiten die het jammer vond om restjes wijn weg te gooien. En werd bij het huwelijk van koningin Beatrix een gatecrasher in een smoking verwijderd.

'Ik stam uit een juristenfamille en heb rechtenstudie gedaan omdat ik vrij man wilde blijven. In zo'n functie bij het hof kun je je geen misstappen veroorloven, zoals die minister Smallenbroek die destijds met een dronken hoofd tegen een paaltje is gereden. Stel je voor dat mij dat bij het hof was overkomen! Dan kon ik altijd nog op het kantoor van mijn vader terecht die een bekend strafpleiter was.'

Van Zinnicq Bergmann ('dit is een saai boek, vind u niet?') en echtgenote hielden vaak vakantie in De Witte Olifant, het koninklijk vakantie-adres in Porto Ercole ('zuiver als gast'); hij woonde 35 jaar aan het hof, maar hij klapt niet uit de school. In zijn 'memoires' ook geen woord over de invloed van gebedsgenezeres Greet Hoffmans op Juliana ('daar bemoei ik me niet mee'). Geheimen prijsgeven, zoals bij het Britse koningshuis, is not done. Iedereen, zegt hij, heeft zijn zegje nu wel gedaan over de Lockheed-affaire. Geen kwaad woord over prins Bernhard. 'Het enige wat ik van hem kan zeggen is dat hij geen mensenkennis heeft. Heb ik hem ook gezegd. Ik zeg: ''Koninklijke Hoogheid, u heeft totaal geen mensenkennis'' De man is veel te goeiig, hè. Hij gaat met mensen om van wie ik zeg: da's niet zo verstandig. Zodra hij ergens is, komen al die dringers om de prins heen staan en daar praat ie mee alsof ie ze z'n leven lang gekend heeft.

'Hij noemt mij Robby, maar ík heb hem nooit anders genoemd dan Koninklijke Hoogheid. Ik vind dat je afstand moet houwen. Want dán kan je veel beter zeggen: ''Maar Koninklijke Hoogheid, dat lijkt toch nérgens op''

Hij noemt mij z'n vrind, en daar gelóóf ik ook in. Hij zei eens: kijk Robby, dit horloge hier staat voor jou in mijn testament. Ik wist niet wat ik zeggen moest. Een prachtige Rolex met een speciale gouwen band! Ik zei voor de grap: Koninklijke Hoogheid, maar als ik een jaar daarvóór doodga, dan gaat iemand anders met dat horloge strijken! En het lijkt me ook niet zo geweldig als de motoren van uw Dakota boven Afrika uitvallen en na een noodlanding die nare dictator Idi Amin dat horloge afpakt.'

'Wat gebeurt? Met Kerstmis wordt bij mij thuis in Den Haag een pakje uit Soestdijk bezorgd. Zit dat horloge in. Ik heb het maar een paar keer per jaar om. Het is een te kostbaar kleinood om het dagelijks te dragen, dat begrijpt u.'

Poupette? Ooit een Parijse minnares van Z.K.H.? De hoofmaarschalk zou niet wéten waar men het over heeft! 'Ik zou er een hoop over moeten weten, maar eerlijk gezegd is dat niet zo en het heeft me ook nooit een bal geïnteresseerd.' De hofmaarschalk is veel met Z.K.H. op reis geweest en weet derhalve: 'De prins heeft reuze sjans bij vrouwen. De man is interessant en reuze charmant. Hij heeft veel succes. Nou zijn er vrouwen die sowieso achter hoge personages aan zitten. Maar ik ken geen vrouw die ik heb ontmoet van wie ik zou kunnen zeggen: goh, dat zou wel eens een vriendin van Z.K.H. kunnen zijn.'

Of een hofmaarschalk in vertrouwen wordt genomen? 'Ach, de koningin kan vijftien miljoen Nederlanders raadplegen. Daar heeft ze de hofhouding niet voor nodig.' Kijk, heel Nederland wil natuurlijk graag met het vorstenhuis op intieme voet verkeren, dus de hofmaarschalk was één dag per twee weken kwijt aan verwijzingen 'want je bent een afstraling van de Koninklijke Famille en dat hoor je verdomd goed te doen. Toen ik een AA-kenteken kreeg, heb ik het ook onmiddellijk teruggegeven. Ik dacht: als ik straks een proces-verbaal krijg met dat nummer, dan zegt iedereen: bij het hof rijden ze ook maar als gekken rond.'

IS SOESTDIJK een gesloten boek, in vergelijking tot Buckingham Palace? Nee, zegt de gastheer; kijk maar naar meneer Fasseur die de archieven mocht inkijken voor zijn werk over Wilhelmina. Ja, zegt de gastheer; kijk maar naar de loyale pers in Nederland. Hoewèl; laatst stond ergens dat we geen vorstenhuis nodig hebben. 'Dan zeg ik: bij presidenten is het ook maar een vraagteken.' Glimlachend hoort hij vertellen dat prinses Juliana zoveel koninginnedagen geleden zich in een feesttent achter het paleis een glaasje wilde inschenken, totdat een adjudant haar toevoegde: pardon Hoogheid, dat is voor na het defilé. 'Ja, een enig mens, toch?'

'Oranjekenner' Willem Oltmans mag in Playboy roepen dat prins Bernhard zijn gade heeft bedrogen, dat de vorstin een 'imitatie-Beatrix' is die 'koninginnetheater' opvoert en nog wat van dat lelijks, maar dan zegt Van Zinnicq Bergmann alleen maar: 'Die man is toch een geweldige ijdeltuit?'

De hofmaarschalk die Den Uyl nog heeft tegengehouden bij de koninklijke stallen ('hij had de stalmeester of mij moeten raadplegen') en die op staatsbezoek in Roemenië toekeek hoe de Securitate meegebrachte koninklijke wijn uit Nederland liet testen op vergif; die hofmaarschalk in ruste heeft samen met prins Bernhard beider operaties vergeleken. 'We lieten elkaar onze littekens zien, anders telde het niet. Hij ligt nu een stuk voor. Natuurlijk heb ik hem het concept van m'n boek ter goedkeuring voorgelegd. Ik geloof trouwens niet dat het boek hem ook maar een bal interesseert. Maar hij heeft me altijd de hand boven het hoofd gehouwen. Daarom doet u me plezier als u mij maar low profile houdt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden