Koningskwestie moet D66 weer smoel geven

D66 zoekt naarstig naar een eigen en onafhankelijk geluid om te voorkomen dat ze bij de volgende verkiezingen wordt vermalen....

Koningsgezind Nederland verwijt hem aan zieltjeswinnerij te doen. Het andere deel der natie omhelst hem. Wat bezielde D66-leider Thom de Graaf om de invloed van de koningin nu ter discussie te stellen? Politiek opportunisme of overtuiging?

Beide. De Graaf is niet bij toeval lid van D66, de partij die al jaren pleit voor een rechtstreeks gekozen minister-president. Hij studeerde geschiedenis en staatsrecht, en was lid van de commissie-De Koning. Die adviseerde om niet het staatshoofd maar de Tweede Kamer een formateur te laten aanwijzen.

Pakweg drie jaar geleden opperde de liberale jongerenorganisatie JOVD om van het koningschap een louter ceremoniële functie te maken. Ook toen greep De Graaf naar zijn pen om te pleiten voor afschaffing van 'het laatste recht van de koningin': haar rol bij kabinetsformaties. Voor persoonlijke invloed is er nog voldoende ruimte, zei hij. Al haar andere taken vallen immers onder de ministeriële verantwoordelijkheid.

Allerminst revolutionaire geluiden. Vanaf de invoering van het beginsel van de openbaarheid van bestuur in 1980 is dit type voorstellen regelmatig gedaan. Nu gaat De Graaf een stapje verder. Hij beperkt zich niet tot de formatie, hij vindt ook dat de koningin uit de regering en de Raad van State moet. Met de uitdrukkelijke vermelding dat hij van haar geen 'siervogel' wil maken.

Opmerkelijker dan deze uitspraken zijn de reacties. De media maakten er nieuws van. Voor- en tegenstanders werden van stal gehaald en in pakweg 24 uur tijd waren een rel en een discussie geboren. Timing is het halve werk, weet iedereen in de politiek. De Graaf heeft de tijdgeest goed aangevoeld.

Journalisten spelen een belangrijke rol. Nederland kent een steeds transparantere democratie. Wie complotten vermoedt, komt vaak bedrogen uit. Plannen lekken uit nog voordat ze van de tekentafel zijn. Hoezeer er ook een verbod geldt op het lekken uit de ministerraad, toch is het beraad niet supergeheim. De premier doet elke week verslag en via politici of ambtenaren komt er voor het overige voldoende naar buiten.

Alleen het hof is nog een te nemen veste. Anders dan in het verleden zijn journalisten allang niet meer bereid te zwijgen. Het 'geheim van Noordeinde' is uitdagend en inspirerend, de moeite van het onderzoeken en vermelden waard. Vanwege de ministeriële verantwoordelijkheid is alles politiek en dus van belang voor het openbaar bestuur. Dus ook de opvattingen en handelwijze van de koningin.

De media zijn in verhoogde staat van paraatheid door de viering van het vierde lustrum van Beatrix' koningschap op 30 april. Die wordt ook gevoed door de irritatie vanwege haar invloed op politieke ambtsdragers, de opkomst van Alexander , zijn mogelijke verloving met een dochter van een lid van de toenmalige Argentijnse junta en de aspiraties van Margriets zonen om lid van het Koninklijk Huis te blijven. Alles rondom 'Oranje' is nieuws.

In de politiek van alledag bekommeren de regeringspartijen zich vooral om hun eigen identiteit. Het regeerakkoord wordt, dankzij de stroom meevallers, sneller uitgevoerd. Paars II is na twee perioden uitgewoed en dat beseffen ook de paarse partijen. Om de beurt deelden ze mee geen enkele partij te zullen uitsluiten voor een toekomstige coalitie.

Paars moet worden afgeschud en twee jaar voor de verkiezingen is een opmerkelijke strategie gekozen. In hun haast zich te onderscheiden van elkaar, proberen de drie partijen zo onafhankelijk mogelijk op te treden. Bij voorkeur buiten het parlement. In interviews of op vergaderingen in kleine zaaltjes.

Dijkstal begon ermee, toen hij eind vorig jaar uit het niets een politieke crisis voorspelde en, recentelijk, de PvdA de schuld gaf van het falende integratiebeleid. PvdA-fractieleider Melkert reageerde niet, zomin als Dijkstal ooit reageert op aanvallen van de PvdA. Dagen later trok Melkert het initiatief weer naar zich toe met zijn voorstel een debat tussen fractievoorzitters te houden.

De haast van D66 om naar een eigen en onafhankelijk geluid te zoeken, is nog groter dan die van PvdA en VVD. De kleinste regeringspartij is zoekende, omdat ze dreigt te worden vermalen. Op het laatste congres benadrukte De Graaf dat hij en zijn partijleden de Democraten van deze eeuw zijn. Hij sprak niet meer over de 'sociaal-liberalen', het label dat D66 zich vorig jaar nog omhing.

Nee, D66 was niet oud-links, niet nieuw-rechts en vergeet ook die 66 maar, er is een nieuwe wereld voor ons als onafhankelijke Democraten. 'www.Democra ten.nu', immer strevend naar vernieuwing van het staatsrecht. De rol van het koningshuis is een taboe dat bij uitstek De Graaf kan doorbreken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.