Koningin Beatrix: Moeder, zus en oma

De menselijke kant van koningin Beatrix wordt steeds beter zichtbaar. Dit portret werd geschreven vlak voor haar zeventigste verjaardag.

Ook haar Leidse jaargenoot Ben Bot, oud-minister van Buitenlandse Zaken (2003-2007), zegt dat de buitenwereld een verkeerd beeld heeft van de koningin. ‘Ze heeft sterke emoties, ze is buitengewoon direct en openhartig en kan zeer verontwaardigd zijn over bepaalde misstanden.’ Op die momenten wordt Beatrix beperkt door het protocol, dat haar niet toestaat zich publiekelijk te mengen in het alledaagse gepalaver.

De menselijke Beatrix, ze bestaat. Die is zichtbaarder dan toen ze 60 werd. Ze doet het afgepast; soms laat een ander het zien. ‘Ze is door het dolle heen’, zei prins Willem-Alexander na de geboorte van zijn eerste dochter.

De beroepsopvatting van de koningin, die donderdag 70 wordt, heeft ertoe geleid dat het Nederlandse volk haar nauwelijks kent. Regeren op inhoud, niet op populariteit, vergt distantie. Maar toch zijn de paleisdeuren op een kier gegaan, al was het maar omdat zich het laatste decennium grote veranderingen in de familiesfeer hebben voltrokken.

Kaart
Haar ouders en haar man stierven, ze kreeg drie schoondochters en acht kleinkinderen. Afgelopen Kerst stuurde ze een kaart naar haar intimi met daarop een foto van zichzelf en de acht kleinkinderen. Het markeert de fase waarin Beatrix verkeert: ze heeft waarschijnlijk mooie jaren voor zich in de familiesfeer.

De perikelen die nu achter haar liggen, waren niet gering. Drie jaar voor haar koningschap ontrolde zich de Lockheed-affaire, met haar vader in de hoofdrol. Dat heeft ze als zwaar ervaren. ‘Vanaf het begin van haar koningschap is ze zeer beproefd’, zegt theoloog Huub Oosterhuis, die haar al veertig jaar kent. ‘De depressies van Claus begonnen in de jaren tachtig, de kinderen kwamen in de puberteit. Dat kwam een beetje tot rust toen ze 50 werd.’

De depressies werden later intenser en Beatrix miste langere perioden haar man, haar intellectuele klankbord. Zijn ziekte heeft haar twintig jaar beziggehouden en bedrukt. De toespraak in 1998 waarbij Claus zijn stropdas afwierp, ervoer ze als genant: dat was haar Claus niet. In de laatste jaren van Claus’ leven moest ze vanwege zijn gezondheid geregeld afspraken afzeggen.

Zorgen
De zorgen waren groot en breidden zich midden jaren negentig uit naar haar ouders. Haar moeder Juliana begon te dementeren en haar vader Bernhard werd kwetsbaar; ziekenhuisverblijf op de intensive care kwam steeds vaker voor.

Als familiehoofd regisseerde ze de bijzettingen in Delft. ‘Ze was zeer ingetogen aanwezig, niet als slachtoffer, maar wel diepbedroefd’, zegt Oosterhuis. Beatrix bepaalde de rouwplechtigheden in de geest van de overledene. ‘De condoleances nam ze ondanks haar verdriet met grote waardigheid in ontvangst, maar haar verdriet was er niet minder om.’ De band met haar zusters Irene, Margriet en Christina is de laatste jaren ook versterkt. De boedelscheiding van Soestdijk is probleemloos verlopen, tot tevredenheid van het familiehoofd.

Het wegvallen van die jarenlang drukkende omstandigheden werkt voor Beatrix bevrijdend. Ze is meer ontspannen, laconieker. Natuurlijk, Claus komt nogal eens voor in de gesprekken die ze voert, zegt Ben Bot. ‘Het is buitengewoon roerend dat hij zo aanwezig is. Op staatsbezoeken had ik het gevoel dat hij er nog bij was.’

Op zijn sterfdag, 6 oktober , maakt Beatrix liever geen afspraken. Het familiediner van het huwelijk van Johan Friso en Mabel was het eerste waar haar man niet meer bij was. Dat memoreerde Beatrix in haar tafelrede.

Bedrijf
Beatrix runt het bedrijf, maar ze is ook moeder, zus, tante, schoonmoeder en grootmoeder. Het verschil is enorm tussen de Beatrix die mogelijke schoondochters bijna de deur uitkeek, en de Beatrix die het als een leeuwin opneemt voor Máxima en Mabel. Ze stoort zich aan het gedoe rond de toespraak van Máxima over de nationale identiteit, en wil over Mabel geen kwaad woord horen. Ze heeft zich verzoend met het feit dat haar zoons gelukkig wilden worden en dat de te rigide koninklijke meetlat een normale familieontwikkeling in de weg stond.

Inmiddels bezoekt ze regelmatig in Brussel Laurentien en Constantijn, die op hun beurt gebruikmaken van het Pieter Posthuis naast paleis Huis ten Bosch. In Londen logeert ze bij Johan Friso en Mabel, die ook vaak in Nederland zijn. Ze past op de kinderen van Máxima en Willem-Alexander, die naar Huis ten Bosch komen als hun ouders op vakantie gaan.

Onlangs zijn ze met zijn allen in Argentinië geweest voor een familievakantie, zoals ze die eerder hielden op de Galapagoseilanden en in India. In de zomer komen de kinderen langs in Tavernelle, waar Beatrix een huis heeft, of barbecuen ze met z’n allen op de Eikenhorst bij Willem-Alexander en Máxima.

Ze heeft geïnvesteerd in haar nichtje Margarita, die de familie bestookte met publieke ontboezemingen. Op staatsbezoek legde Beatrix zelfs een persverklaring af, waarin ze haar zorg uitsprak over de ‘verdrietige zaak’. Beatrix schreef Margarita brieven. Ze voerde gesprekken met haar moeder Irene. Het resultaat is bekend: Margarita keerde terug in de schoot van de familie, Edwin de Roy van Zuydewijn achterlatend.

Een andere dimensie van Beatrix is de omgang met haar vrienden. Met de kunstenaars die zij met Claus vanaf 1968 uitnodigde op kasteel Drakensteyn, heeft ze nog steeds contact. ‘Beatrix schrapt niet in haar boekje’, zegt een ingewijde. De e-mail is haar wezensvreemd, ze schrijft graag brieven.

‘Er bestaat collegialiteit jegens haar onder kunstenaars. Ze participeert in die groep, ze is een van hen’, zegt Coos Huijsen. Dan is ze niet meer de verhevene, die ze bijna overal is, maar een gelijke. Ze ervaart dat als zeer prettig.

Bewondering
Ze oogstte onder kunstenaars bewondering voor haar tentoonstelling in het Stedelijk Museum, naar aanleiding van haar 65ste verjaardag. In die expositie legde ze haar kunstenaarsziel. De Volkskrant maakte er in een recensie korte metten mee. ‘Dat kwetste haar diep’, zegt Oosterhuis, omdat het haar opzet was de aandacht te richten op Nederlands talent.

Schilder Peter Struycken roemt haar trouw. Struycken maakte de overbekende stippeltjespostzegel van koningin Beatrix. ‘Het postbedrijf heeft Beatrix voorgesteld mijn postzegel te vervangen door een nieuwe. Tot twee keer toe heeft ze laten blijken aan mijn zegel de voorkeur te geven.’

Struycken wijst ook op de eremedaille voor kunst en wetenschap in de Huisorde van Oranje, die vorig jaar werd verleend aan Rudi Fuchs. ‘Dat leg ik uit als majesteitelijke loyaliteit: Fuchs heeft zoveel kritiek gekregen, hiermee steekt ze hem een hart onder de riem.’

De kunstenaar in Beatrix manifesteert zich ook bij de doop van haar kleinkinderen in de Oranjezaal van paleis Huis ten Bosch. Tussen de hofhouding en Oosterhuis, die de kinderen van Friso en Mabel doopte, was overleg waar alles moest staan. ‘De ochtend voor de plechtigheid kwam ze de ruimte binnen en keek om zich heen; als een filmer, niet eendimensionaal. De vleugel en de vaas met bloemen moesten op een andere plek, vanwege de lichtval.’

Ook als staatshoofd is ze relaxter geworden, zonder haar scherpte te verliezen. Haar mensenkennis is groter dan in het begin en ze heeft meer routine. Ze is oprecht verbaasd dat haar aloude standpunten over verdraagzaamheid en tolerantie, en over Europa, plots als politieke opinies worden geduid. Maar ze weet ook dat hypes weer overwaaien. Het Huis van Oranje heeft geleerd verder te kijken dan de waan van de dag.

Boek
Zo verbazen de media zich over het feit dat Beatrix zich distantieerde van het boek van Daniela Hooghiemstra en Dorine Hermans over de drie koningen die Nederland kende. De auteurs hadden toestemming om materiaal uit het Koninklijk Huisarchief te gebruiken. Daardoor kreeg het boek iets van koninklijke goedkeuring.

Willem-Alexander lichtte de stap van zijn moeder een paar maanden later toe in een klein gezelschap. Haar statement dient ertoe dat toekomstige historici weten dat het boek in haar ogen als bron niet betrouwbaar is. Tsja, en dan moet je een hogere verkoop maar op de koop toenemen, aldus de prins.

Ze is nog steeds attent als gastvrouw bij een lunch. Bot zat eens als minister van Buitenlandse Zaken naast haar. Bot: ‘Ze zei iets waarmee ik het niet helemaal eens was. Laat maar, dacht ik. Op een stil moment fluisterde ze in mijn oor: ik heb het gevoel dat u het er niet helemaal mee eens bent, zullen we er straks even over praten?’ Bot antwoordde: ‘Maar ik heb toch niets gezegd, majesteit.’ Waarop zij sprak: ‘Ik zag het!’ Na de lunch, toen Bot wilde vertrekken, hield ze hem staande: ‘Wij hadden toch een afspraak!’

Niemand maakt zich zorgen over wat Beatrix gaat doen als ze abdiceert. Ze stort zich over enkele jaren op de kunst en op haar familie. Vanuit kasteel Drakensteyn, waar ze de mooiste jaren van haar leven doorbracht met Claus en haar drie zoons, zint ze op een mooi tweede deel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden