Koning waarschuwt: de gemeenschapszin wordt bedreigd

In een enigszins somber getoonzette kersttoespraak heeft een bezorgde koning Willem-Alexander gewaarschuwd voor bedreigingen van de gemeenschapszin. 'Iets essentieels kan verloren gaan', zei de koning in zijn vijfde kerstboodschap. Dat 'iets' typeerde hij als 'een groter wij', het tegenovergestelde van 'een breder ik'. 'Voetje voor voetje. Zo komen verbeteringen tot stand. Zo kan een groter wij ontstaan.'

Koning Willem-Alexander tijdens zijn kersttoespraak. Beeld anp

Net als zijn moeder plaatste de koning stevige kanttekeningen bij de digitale vorm van samenleven in Nederland. 'Internet geeft fantastische mogelijkheden, maar biedt niet automatisch een open venster op de wereld.' Willem-Alexander refereerde aan nepnieuws met de woorden: 'Het is vaak lastig feiten en verzinsels van elkaar te onderscheiden. Nuance en inlevingsvermogen lijken bij voorbaat het onderspit te delven en Twitter maakt het debat soms bitter.'

Mensen sluiten zich op in hun eigen, zelfversterkende bubbel, constateert de koning. Tegelijk wordt het volgens hem steeds moeilijker om elkaar in het dagelijks leven te ontmoeten. 'Kerk, kantoor, café, sportclub, school verliezen die verbindende functie steeds meer. Misschien is alleen het ziekenhuis nog een plek waar je in contact komt met mensen met een andere achtergrond en levensstijl.'

Staand voor een raam in Villa Eikenhorst in Wassenaar met rode bloemenpracht in Delfts blauw aan zijn rechterzijde en minimal art links achter hem, sprak de koning circa 7 minuten. Kerst is het uitgelezen moment voor bezinning, wilde Willem-Alexander overbrengen. 'Het kleine en persoonlijke raakt met Kerstmis aan het grote en gemeenschappelijke. Dit zijn dagen waarin we beschutting zoeken, thuis of bij familie en vrienden. Voor even de onzekere wereld buitensluiten. Even niets anders aan het hoofd dan Stille Nacht of de Top 2000.'

Voetje voor voetje terrein winnen

Maar daarmee is die buitenwereld niet weg. 'De grote wereld achter de gordijnen is altijd hoorbaar en voelbaar en dringt zich aan ons op, soms beangstigend, soms uitnodigend.' Juist daarom, zo maakte de koning duidelijk, is het belangrijk met elkaar verbonden te zijn. Hij roept zijn onderdanen op na te denken over hoe zij in het leven willen staan: 'Is het: ieder voor zich en God voor ons allen? Of hebben we zelf een actieve rol in een groter geheel? En zo ja: welke dan?'

Zeker in een land als Nederland met zoveel verscheidenheid en mogelijkheden tot individuele ontplooiing valt het volgens het staatshoofd niet mee om in de door hem zo stevig bepleite gemeenschapszin te blijven geloven. Want Nederland is 'een land van vrije mensen waarin het antwoord op de vraag 'wie ben ik?' nooit volledig samenvalt met het antwoord op de vraag 'wie zijn wij?''.

De zoektocht naar het antwoord op die laatste vraag beschouwt de koning niettemin als 'een drijvende kracht' in de geschiedenis van ons land en onze democratie. 'Eenvoudig is het niet.' Als mijlpaal noemde Willem-Alexander de politieke doorbraak na de hevige strijd van een eeuw geleden. 'In 1917 kreeg het bijzonder onderwijs een gelijkwaardige positie en het kiesrecht werd uitgebreid naar alle mannen.'

Dankzij de 35 jaar durende inzet van Aletta Jacobs mochten ook vrouwen twee jaar later stemmen. 'Alleen door overreding hebben wij voetje voor voetje terrein gewonnen, totdat eindelijk de angst voor het nieuwe zich heeft moeten overgeven', citeerde de koning haar. Dat 'voetje voor voetje' is kennelijk het tempo waarin het antwoord gegeven wordt op de vraag 'wie zijn wij?'.

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima eerder deze maand bij het Koninklijk Paleis op de Dam. Beeld anp

Kerstboodschap Paus: tweestatenoplossing

Paus Franciscus heeft in zijn kerstboodschap gepleit voor een tweestatenoplossing om een einde te maken aan het conflict tussen Israël en de Palestijnen. De kerkvorst sprak vanaf het balkon van de Sint-Pietersbasiliek de hoop uit dat de partijen op vreedzame wijze hun geschillen kunnen beslechten. 'Laten we bidden dat de partijen de wil vinden om een dialoog te hervatten en dat in onderhandelingen tot een oplossing kan worden gekomen', zei Franciscus tegen tienduizenden toehoorders. 'Een oplossing die het mogelijk maakt dat twee staten vreedzaam samenleven binnen onderling overeengekomen en door de internationale gemeenschap erkende grenzen.'

Levende Nederlander bij naam genoemd

Willem-Alexander begon zijn toespraak persoonlijk en verwees naar zijn 50ste verjaardag en naar de dood van zijn schoonvader Jorge Zorreguieta in augustus. De 'ontreddering' die hij zag op Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius, na de orkaan Irma in september en 'de moedige aanzetten tot wederopbouw', hebben bij de koning gezorgd voor 'beelden en verhalen die me niet loslaten'.

Opmerkelijk en ongebruikelijk was dat hij een nog levende Nederlander noemde. De 85-jarige choreograaf Hans van Manen is 'een van de grootste kunstenaars van ons land'. 'Voor de mensheid is nieuwsgierigheid buitengewoon belangrijk', citeerde de koning hem instemmend. Nieuwsgierig, dat zouden landgenoten, al dan niet opgesloten in hun eigen digitale wereld, volgens het staatshoofd moeten zijn. Nieuwsgierigheid is immers nodig om te willen zoeken naar wat gemeenschappelijk is. 'Naar een groter wij

Lees hier de volledige kersttoespraak van koning Willem-Alexander

'Gezond vijftig worden en dat met heel veel mensen samen mogen vieren is een fantastisch geschenk. Ik ben dankbaar dat ik dat dit jaar heb mogen beleven.

Net als de meeste mensen kijk ik aan het einde van het jaar terug op de vele mooie momenten. En op de momenten van verdriet en gemis. Want die waren er voor mijn vrouw en mij zeker ook.

Ik denk ook terug aan de ontreddering die ik zag op Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius, waar natuurgeweld het leven van tienduizenden inwoners van ons Koninkrijk letterlijk overhoop had gegooid. En aan de moedige aanzetten tot wederopbouw.

Beelden en verhalen die me niet loslaten.

Het kleine en persoonlijke raakt met Kerstmis aan het grote en gemeenschappelijke. Dit zijn dagen waarin we beschutting zoeken, thuis of bij familie en vrienden. Voor even de onzekere wereld buitensluiten. Even niets anders aan het hoofd dan Stille Nacht of de Top 2000.

Maar hoezeer we ons ook behaaglijk terugtrekken in eigen kring, de buitenwereld roert zich achter de ruiten. De grote wereld achter de gordijnen is altijd hoorbaar en voelbaar en dringt zich aan ons op, soms beangstigend, soms uitnodigend.

'Ik verkondig U grote blijdschap die heel het volk ten deel zal vallen', zegt de engel tegen de herders. Een verkondiging aan 'heel het volk'... Kerstmis verbindt ons nadrukkelijk met elkaar.

Dat zet aan tot nadenken over hoe we zelf in het leven staan. Is het: ieder voor zich en God voor ons allen? Of hebben we zelf een actieve rol in een groter geheel? En zo ja: welke dan?

Het valt niet altijd mee om te blijven geloven in de gemeenschap die we samen vormen. Helemaal niet in een land met zoveel verscheidenheid als het onze. Een land van vrije mensen waarin het antwoord op de vraag 'wie ben ik?' nooit volledig samenvalt met het antwoord op de vraag 'wie zijn wij?'.

Hoe kunnen we leven met die verschillen zonder onverschilligheid? Weinig aanlokkelijk is een samenleving waarin steeds meer mensen zich terugtrekken in een eigen kamer, zonder besef van het huis dat we samen delen.

Het lijkt steeds moeilijker te worden om elkaar in het dagelijks leven te ontmoeten. De plaatsen waar heel uiteenlopende mensen elkaar van oudsher tegenkomen - kerk, kantoor, café, sportclub, school - verliezen die verbindende functie steeds meer. Misschien is alleen het ziekenhuis nog een plek waar je in contact komt met mensen met een andere achtergrond en levensstijl.

Onze communicatie via internet geeft fantastische mogelijkheden, maar biedt niet automatisch een open venster op de wereld. Het is vaak lastig feiten en verzinsels van elkaar te onderscheiden.

Nuance en inlevingsvermogen lijken bij voorbaat het onderspit te delven en Twitter maakt het debat soms bitter. Steeds meer mensen houden hun digitale deur het liefst dicht en nemen alleen nog kennis van ideeën die hun groepsgevoel en mening bevestigen.

Met dit alles kan iets essentieels verloren gaan.

Drie maanden geleden waren mijn vrouw en ik bij een dansvoorstelling van een van de grootste kunstenaars van ons land: Hans van Manen. Hij werd dit jaar 85 jaar jong. Van hem is de uitspraak:'voor de mensheid is nieuwsgierigheid buitengewoon belangrijk'.

Nieuwsgierigheid naar de wereld achter de gordijnen. Het is iets wat ik ook veel hoor in gesprekken met mensen die actief zijn in het vrijwilligerswerk. Zij zien hun wereld groter worden in contact met vreemden. Vaak blijkt er veel gemeenschappelijks te zijn.

Misschien is dit een begin van een antwoord. Niet zoeken naar een breder ik, maar naar een groter wij.

Dat zoeken naar een groter wij is altijd een drijvende kracht geweest in de geschiedenis van ons land en onze democratie. Eenvoudig is het niet. Het gaat vaak met horten en stoten en het vereist volhouders die doorgaan tegen de verdrukking in.

Honderd jaar geleden, in 1917, kwam er een doorbraak in een strijd die ons land lang verdeeld had gehouden. Het bijzonder onderwijs kreeg een gelijkwaardige positie en het kiesrecht werd uitgebreid naar alle mannen.

Vrouwen moesten nog twee jaar wachten voordat ze konden stemmen. Dat het uiteindelijk zover kwam was mede te danken aan Aletta Jacobs. Meer dan 35 jaar lang - een half mensenleven - had zij zich daarvoor ingezet. Zij vierde de overwinning met verzoenende woorden.

'Alleen door overreding hebben wij voetje voor voetje terrein gewonnen, totdat eindelijk de angst voor het nieuwe zich heeft moeten overgeven.'

Voetje voor voetje. Zo komen verbeteringen tot stand. Zo kan een groter wij ontstaan. Niet alleen in de wereld en in ons land, maar ook heel dichtbij in de eigen buurt.

Het oude Kerstlied laat er geen misverstand over bestaan dat wij bij elkaar horen en met elkaar verbonden zijn.

'Er is een kindeke geboren op aard
't Kwam op de aarde voor ons allemaal.'

Met Kerstmis verschijnt ons iets heel groots als iets heel kleins. Er wordt een Kind geboren. Een kind, nog zonder woorden, zonder schuld, zonder boosheid en zonder wantrouwen. Het biedt ons een nieuw begin. Ons eigen leven wordt opgenomen in een groter verband van hoop en vrede, waarin we zelf een rol - hoe klein ook - te spelen hebben.

Ik wens U allen - waar U zich ook bevindt en hoe Uw persoonlijke omstandigheden ook zijn - een gezegend Kerstfeest.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden